اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٧٥ - دليل دوم جبريون

جهل در مورد خداوند راه ندارد [١]. بررسى دليل دوم جبريّه‌ اين دليل جبريّه داراى يك جواب نقضى و يك جواب حلّى است. جواب نقضى: [٢] بدون ترديد، خداوند، همان گونه كه نسبت به اعمالِ- به صورتْ اختيارى- ما عالم است، نسبت به اعمال خودش هم عالم است، مثلًا او مى‌داند كه فلان شخص، يك ماه ديگر، قبض روح مى‌شود، يا فلان حادثه در فلان زمان، رخ مى‌دهد. حال به جبريّه مى‌گوييم: ترديدى نيست كه افعال خداوند، ارادى مى‌باشد. اگر شما معتقديد كه تعلّق علم، سلب اراده و اختيار مى‌كند، چرا اين مطلب را در مورد خود خداوند نمى‌گوييد؟ او كه مى‌داند در فلان دقيقه، فلان شخص، قبض روح خواهد شد، آيا علم خداوند از او سلب قدرت مى‌كند؟ و به عبارت ديگر: چگونه اگر علم پروردگار، متعلّق به اعمالِ- به صورتْ ارادى- ما باشد، از ما سلب اراده و اختيار مى‌كند ولى اگر متعلّق به اعمال خودش باشد، از او سلب اراده نمى‌كند؟ چه فرقى است بين اينكه خداوند بداند كه يك ماه ديگر، فلان شخص، قبض روح مى‌شود و بين اينكه او بداند من در فلان زمان، فلان عمل را انجام مى‌دهم؟ جواب حلّى: شما جبريّه، بر چه اساسى علم خداوند متعال نسبت به اعمال عباد را موجب سلب اراده و قدرت از مكلّفين مى‌دانيد؟ در اين زمينه، دو احتمال مطرح است: احتمال اوّل: چون علم خداوند، عين ذات او و متّحد با ذات اوست، آن علم، علّت تامّه اعمالِ- به ظاهر اختيارى- عباد است و اراده بندگان، هيچ‌گونه تأثيرى در آن اعمال ندارند.

[١]- رجوع شود به: شرح المواقف، ج ٨، ص ١٥٥

[٢]- جواب نقضى، پاسخى است كه خصم نمى‌تواند انكار كند.