اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٨٦ - ٣- نظريه مرحوم آخوند

لازمه تعدّد تكليف اين است كه اگر كسى سبقت گرفت و واجب كفائى را انجام داد، زمينه امتثال براى ديگران باقى نمى‌ماند، زيرا تكليف ساقط مى‌شود. امّا جايى كه در آنِ واحد، صد نفر واجب كفائى را انجام دهند، بدون اينكه سابق و لاحقى در كار باشد- در اينجا صد امتثال تحقّق پيدا كرده است، زيرا هركسى تكليف متوجّه خودش را امتثال كرده و امتثال هم در حالى بوده كه زمينه آن از بين نرفته و تكليفْ ساقط نشده است، چون فرض اين است كه در آنِ واحد و در عرض واحد، اين امتثالات متعدّده تحقّق پيدا كرده است. پس در حقيقت، در واجب كفائى ما نمى‌توانيم بگوييم:

«يك تكليف وجود دارد» بلكه تكاليفْ متعدّد است و تكليفْ نسبت به هركسى هم داراى امتثال و هم داراى استحقاق مثوبت است. ولى در لاحق آن ديگر زمينه‌اى براى امتثال وجود ندارد. بنابراين، واجب كفائى نمى‌تواند نظير براى ما نحن فيه باشد. ما بايد جايى را فرض كنيم كه تكليف واحد باشد، مثلًا مولا فقط عتق رقبه را خواسته باشد و مكلّف، در آنِ واحد، به جاى عتق يكى از عبيد، همه عبيد را با صيغه واحده آزاد كرده باشد. اينجا ما نمى‌توانيم بگوييم: «امتثالات متعدّد تحقّق پيدا كرده است». البته ما نمى‌خواهيم بگوييم: «عتق يك عبد با عتق همه عبيد فرقى ندارد» بلكه ممكن است ازنظر فضيلت، فرقى ميان اين دو باشد، مثل صلاتى كه انسان هم مى‌تواند در مسجد بخواند و هم در منزل، ولى صلات در مسجد، مزيّت و ثواب بيشترى دارد. امّا بحث ما در تعدّد امتثال است و آزاد كردن همه عبيد با صيغه واحده، بيش از يك امتثال نخواهد بود، زيرا در اينجا بيش از يك تكليف وجود ندارد. [١]

٣- نظريه مرحوم آخوند

در اينجا تفصيلى به مرحوم آخوند نسبت داده شده است كه ايشان ملاك را در

[١]- مناهج الوصول إلى علم الاصول، ج ١، ص ٢٨٩- ٢٩١، تهذيب الاصول، ج ١، ص ١٧٢ و ١٧٣