اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٢١٠ - بحث اوّل معانى صيغه امر

اكنون بحث در اين است كه آيا مفاد هيئت افْعَلْ چيست؟ ما وقتى موارد استعمال هيئت افْعَلْ را ملاحظه مى‌كنيم درمى‌يابيم كه موارد استعمال اين هيئت، مختلف است. هيئت افْعَلْ، در اكثر موارد- حدود نود درصد- در مقام امر استعمال مى‌شود، يعنى آمر مى‌خواهد از راه اين هيئت، به هدف خود نائل شود. وقتى آمر مى‌گويد: «ادخل السوق و اشتر اللّحم» مى‌خواهد لحم در اختيار او قرار گيرد. ولى هيئت افْعَلْ، در موارد ديگرى نيز استعمال شده است كه در آيات و روايات با آنها برخورد مى‌كنيم، مثلًا در آيه شريفه (و إن كنتم في ريب ممّا نزّلنا على عبدنا فأتوا بسورة من مثله)، [١] كه در ارتباط با اعجاز قرآن است مى‌فرمايد: اگر شما ترديدى در وحى بودن قرآن داريد، فقط يك سوره- كه بر كوتاه‌ترين سوره‌هاى قرآن، يعنى سوره كوثر، منطبق است- از مثل يك چنين شخصى (يعنى حضرت پيامبر صلى الله عليه و آله) كه مكتب نرفته و نزد كسى درس نخوانده است و شما سابقه او را مى‌دانيد، بياوريد. [٢] روشن است كه مقام (فأتوا بسورة من مثله) با مقام «ادخل السوق و اشتر اللّحم» فرق مى‌كند. در اين مقام، خداوند نمى‌خواهد به سوره‌اى مانند قرآن، از جانب آنان، دست پيدا كند، بلكه مقام، مقام تعجيز است، يعنى مى‌خواهد به آنان بگويد: شما عاجز از اين هستيد كه حتى يك سوره مانند قرآن بياوريد. و يا در آيه شريفه (كونوا قردة خاسئين)، [٣] كه در مقام تسخير است، خداوند متعال، مى‌خواهد بفرمايد: شما مسخّر تحت اراده من مى‌باشيد و من اراده كردم كه شما

[١]- البقرة: ٢٣

[٢]- در مرجع ضمير «مثله» احتمال ديگرى نيز وجود دارد و آن اين است كه ضمير راجع به «ما نزّلنا» باشد، در اين صورت آيه شريفه در مقام تعجيز به نفس قرآن و بديع بودن اسلوب و بيان آن مى‌باشد. ولى بنا بر احتمالى كه حضرت استاد «دام ظلّه» مطرح فرموده‌اند آيه شريفه در مقام تعجيز به قرآن از حيث اين است كه آورنده آن رجل امّى مكتب نرفته است. رجوع شود به: الميزان في تفسير القرآن، ج ١، ص ٥٨

[٣]- البقرة: ٦٥