شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٧٥ - درآمدى بر برهان وصل و فصل

   اين سخن، شبيه نظريه فيزيك امروز است كه اختلاف اتمها را به اختلاف تعداد الكترون ها و پروتن ها مى داند. و مى گويد جنس الكترون ها در همه جا يكى است. از اين رو، اگر بتوان تعداد الكترون ها را كم و زياد نمود، مى توان عنصرى را به عنصر ديگر تبديل كرد. يعنى اختلاف عناصر، اختلاف كمّى است نه اختلاف كيفى يا اختلاف نوعى!

   ذرّات، همه يكنوع و يكنواخت هستند. كيفيت چينش آنها در كنار هم سبب مى شود كه عناصر با هم تفاوت پيدا كنند. البته، كيفيت چينش مولكولها نيز يك نوع تفاوت ديگرى را در اجسام پديد مى آورد. به گونه اى كه چند مادّه شيميايى كه از نظر اجزاء اتمى يكى هستند و شماره اتمهاى آنها هم يكى است. به خاطر اختلاف چينش مولكولها، خواص مختلفى مى يابند و آثارشان گوناگون مى گردد. اين گوناگونى به دليل كيفيّت چينش مولكولى آنها است.

   به هر حال، در گذشته چنين پيش فرضهايى وجود داشته است كه اجسام از ذرّات ريزى تشكيل شده‌اند كه ماهيّت آنها يكى است و هيچگونه تفاوتى با يكديگر ندارند. گوناگونى در جهان عناصر كه يكى را به صورت آب و ديگرى را به صورت آتش يا هوا و يا خاك بروز داده است معلول كمّيت اتمها و كيفيت تنظيم و چينش آنها است.

   ب ـ برخى ديگر بر اين باورند كه آن ذرّات ريز و نشكن از جهت ماهيّت يكى هستند. امّا، شكل آنها با يكديگر فرق مى كند. چنانكه بعضى از آنها كروى و برخى بيضى و پاره اى ديگر مكعب گونه هستند. بنابراين، ماهيّت آنها يكى است ولى اختلاف آنها به واسطه اختلاف در شكلها است.

   ج ـ بعضى ديگر مى گويند: آن ذرّات ريز و نشكن، با يكديگر هم اختلاف نوعى و هم اختلاف شكلى دارند.

   شايان ذكر است: مصنّف در طبيعيات شفاء آنجا كه درباره جزء لايتجزّى بحث كرده به همه اين اقوال اشاره كرده است.[١] در آنجا شيخ مطالب مبسوطى را براى ردّ جزء لايتجزّى بيان كرده كه آهنگى طبيعى دارد. يعنى به گونه اى جزء