شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٤٥٣ - واحد اندازه گيرىِ ابعاد در موسيقى

رابطه هايى ميان بُعدهاى موسيقى وجود دارد كه با اعداد رياضى سنجيده مى شود. از اين رو، موسيقى را از علوم رياضى به شمار مى آورند.

   رياضى بودنِ موسيقى، به لحاظ همين روابطى است كه ميان بُعدها وجود دارد. هرگاه، پاىِ بُعدها به ميان آيد و عدد رياضى براى آنها تعيين شود، در مقام سنجش آنها با يكديگر مى گوييم اين بُعد چند برابرِ آن بُعد است و چه نسبت عددى با آن دارد.

   اينجاست كه "واحدى" را در نظر مى گيريم و بُعدهاى ديگر را با آن مى سنجيم. آن واحد، همان كوچكترين "بُعد" خواهد بود. موسيقى دانها كوچكترين بُعد را "ارخاء النغمة" مى نامند. اين بُعد، يك چهارم (٤١) "طنين" است.

   "طنين"، يكى از ابعاد معروف در ميان ابعاد نُه گانه است. بُعد "طنين"، چهار برابر بُعد «ارخاء النغمة» است. بنابراين، در موسيقى كوچكترين بُعدها كه همان «ارخاء النغمة» است، به عنوان واحد قرار مى گيرد. بُعدهاى ديگر هم نسبت هاى خاص رياضى با آن برقرار مى كنند.

   ابعاد موسيقى داراى نسبتهاى رياضى هستند و با چنين نسبتهايى سنجيده مى شوند. هرگاه دو نغمه با يكديگر تركيب شوند، به لحاظ طول موجى كه خواهند داشت، داراى بُعدى مى شوند كه آن را با نسبتهاى رياضى مى سنجند. امّا، نغمه ها، كيفيّت صوت هستند و نسبت رياضى با هم ندارند.

   در ابعاد موسيقى، "ارخاء النغمة" خود يك بُعد به شمار مى آيد. و موسيقى دانها آن را "واحد" و "مقياس" قرار مى دهند. ارخاء النغمة، يك چهارم (٤١) طنين است. البته، مى توان هر بُعد كوچكى را نيز به جاى آن نشاند و نسبت به بُعد بزرگ، "واحد" قرار داد.

حرف مصوّت مقصور: در ميان اصوات، وقتى مى خواهند مقدار حروف را تعيين كنند. يكى از حروفِ مصوّت را واحد قرار مى دهند. حروف مصوّت مانند حروف مدّ: "آ"، "او" و "اى" به دو صورت تلفظ مى شوند:

   الف ـ به صورت مقصور؛ يعنى كمترين مقدارى كه با آن "آ" تلفظ مى شود.

   ب ـ به صورت ممدود؛ يعنى "آ" به صورت كشيده تلفظ شود، كه اين اندازه