شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٣٧٥ - انتقاد مصنف بر اين نظريه
به گمان او، وقتى چيزى داراى دو بُعد مى شود كه همانند مربّع و مستطيل باشد. در حالى كه لازم نيست سطح، بسان مربّع يا مستطيل باشد. چرا كه ممكن است، مثلث باشد.
حال كه شما به خوبى اين معنا را دانستيد كه چگونه سطح داراى دو بُعد، و حجم داراى سه بُعد است؛ نيك خواهيد دانست كه لازمه اين معنا، آن نيست كه چيزى به نام زاويه، واسطه ميان سطح و حجم باشد. اساساً انسان عاقل نبايد به چنين سخنانى گوش دهد. كسى كه اين سخنان را گفته، در يك ميدانى گام نهاده كه صلاحيت ورود در آن را نداشته است. اين انسان غافل و سرگردان چنين پنداشته كه سطحِ حقيقى همان مربّع و مستطيل است. زيرا، وقتى طبق نظر او، بايد تمام خط حركت كند، اگر اندازه عرضش با طول آن برابر شود؛ مربع رسم مى شود و اگر كمتر يا بيشتر باشد مستطيل رسم مى شود.
مصنف همچنان تأكيد مىورزد بر اينكه، اين سخنان بى پايه است و ارزش آن ندارد كه بيش از اين بدان پرداخته شود.
حاصل آنكه: مقادير فقط به سه قسم تقسيم مى شوند و نه نقطه مبدء خط است و نه خطْ مبدء سطح، و نه سطحْ مبدء حجم، و منشأ اين اشتباه، همان خلط ميان تخيّل با تعقل است كه شما دانستيد.
وَ اَمَّا الزَّمانُ فَقَدْ كانَ تَحَقَّقَ لَكَ عَرَضِيَّتُهُ وَ تعَلُّقُه بِالْحَرَكَةِ فيما سَلَفَ، فَبَقِىَ اَنْ تَعْلَمَ اَنَّهُ لا مِقْدارَ خارِجاً عَنْ هذِهِ الْمَقادير. فَنَقُوْلُ: اِنَّ الْكَمَّ الْمُتَّصِلَ لا يَخْلُوْ اِمّا اَنْ يَكُوْنَ قارّاً حاصِلَ الْوُجُودِ بِجَميعِ اَجْزائِهِ، اَوْلا يَكُوْنُ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ، بَلْ كانَ مُتَجَدِّدَ الْوُجُودِ شَيْئاً بَعْدَ شَىء فَهُوَ الزَّمانُ. وَ اِنْ كانَ قارّاً وَ هُوَ الْمِقْدارُ، فَاِمّا اَنْ يَكُوْنَ اَتَمَّ الْمَقاديرِ وَ هُوَ الَّذى يُمْكِنُ فيهِ فَرْضُ اَبْعاد ثَلاثَة، اِذْ لَيْسَ يُمْكِنُ اَنْ يُفْرَضَ فيهِ فَوْقَ ذلِكَ، وَ هذا هُوَ الْمِقْدارُ الْمُجَسَّمُ، وَ إِمّا اَنْ يُفْرَضَ فيهِ بُعْدانِ فَقَطُّ، وَ اِمّا اَنْ يَكُوْنَ ذا بُعْد واحِد فَقَطُّ، اِذْ كُلُّ مُتَّصِل فَلَهُ بُعْدٌ مّا بِالْفِعْلِ اَوْ بِالْقُوَّةِ، وَ لَمّا كانَ لا اَكْثَرَ مِنْ ثَلاثَة و لا اَقَلَّ مِنْ واحِد فَالْمَقاديرُ ثَلاثَةٌ وَ الْكَمِيّاتُ الْمُتَّصِلَةُ لِذاتِها اَرْبَعَةٌ. وَ قَدْ يُقالُ لاَِشْياءَ اُخَرَ اَنَّها كَمِيّاتٌ مُتَّصِلَةٌ وَ لَيْسَتْ كَذلِكَ.