فَلْنَنْظُرِ الآْنَ فىِ الْوَحْدَةِ الْمَوْجُودَةِ في كُلِّ جَوْهَر، الَّتي لَيْسَتْ بِجُزْء مِنْهُ مُقَوِّمَة لَهُ[١]، هَلْ يَصِحُّ قِوامُها مُفارِقَةً[٢] لِلْجَوْهَرِ؟

آيا وصف «وحدت» مى تواند مستقلّ از موصوف خود تحقق يابد؟

اكنون اين پرسش مطرح است كه آيا آن وحدتى كه در هر جوهرى موجود است و جزء مقوّم جوهر نيست مى تواند به طور مستقلّ به وجود آيد؟ يعنى آيا چنين وحدتى مى تواند خودْ يك جوهر مستقل باشد؟

چنانكه ملاحظه مى شود شرط تعريف عرض آن است كه مستقلّ از موضوعش نتواند وجود بيابد. در مورد وحدت، نيك يافتيم كه وجود «فى الموضوع» دارد. يعنى يك موضوع جوهرى وجود دارد كه متصف به وحدت مى گردد. در نتيجه، وحدت يك صفتى خواهد بود كه در جوهر تحقق مى يابد. اما، براى عَرَض بودنِ آن، اين به تنهايى كافى نيست؛ بلكه بايد اين مطلب هم اثبات شود كه وحدت به تنهايى و به طور مستقلّ نمى تواند وجود پيدا كند.

بنابراين، پرسش اساسى آن است كه آيا وحدت چنين ويژگى را دارد كه نتواند به تنهايى و به طور مستقل وجود يابد يا نه؟

آهنگ بحث در پاسخ به اين پرسش، متوجه آن مطلب است كه همه ويژگيهاى عَرَض را براى وحدت اثبات مى كند؛ و وحدت را از مقوله عرض مى انگارد.

فَنَقُولُ : اِنَّ هذا مُسْتَحيلٌ، وَ ذلِكَ لأَِنَّها اِنْ قامَتْ وَحْدَةٌ مُجَرَّدَةٌ لَمْ يَخْلُ اِمّا اَنْ تَكُونَ مُجَرَّدَ اَنْ لا تَنْقَسِمَ وَ لَيْسَ هُناكَ طَبيعَةٌ هِىَ الْمَحْمُولُ عَلَيْها اَنَّها لاتَنقَسِمُ، اَوْ تَكُونَ هُناكَ طَبيعَةٌ اُخْرى. وَ الْقِسْمُ الأَْوَّلُ مُحالٌ، فَاِنَّهُ لا اَقَلَّ مِنْ[٣] اَنْ يَكُونَ هُناكَ وُجُودٌ، ذلِكَ الْوُجُودُ لا يَنْقَسِمُ، فَاِنْ كانَ ذلِكَ الْوُجُودُ لا مَحالَةَ مَعْنىً غَيْرَ الْوَحْدَةِ وَ اَنَّهُ لا يَنْقَسِمُ، فَاِمّا اَنْ يَكُوْنَ ذلِكَ الْوُجُودُ جَوْهَراً اَوْ يَكُونُ عَرَضاً، فَاِنْ

[١] تعبير «ليستْ بجزء منه» و تعبير «مقوّمة له» هر دو به يك معنا هستند. ليست بجزء منه، يعنى جزئى از آن ماهيّت نيست. امّا اگر جزء باشد مقوّم هم خواهد بود. [٢] تعبير «مفارقة» به معناى مجرّد از مادّه كه يك معناى اصطلاحى است، نمى باشد. بلكه معنايش اين است كه وحدت، به طور مستقل، جدا و منفكّ، تحقّق پذيرد. [٣] در نسخه چاپ قاهره، كلمه «اَن» وجود ندارد. صحيح اين است كه كلمه «اَن» وجود داشته باشد. ‌‌