در نتيجه، ما اكنون درباره حمل هاى مجازى كه محمول، وصف حقيقى ذاتِ موضوع نيست، سخنى نمى گوييم، اين نوع حمل ها فراوان اند و ضابطه اى براى تعداد آنها وجود ندارد. بحث ما اينك، درباره آن محمولى است كه به موضوع نسبت داده مى شود و از ذاتِ موضوع حكايت مى كند. آنگاه، خودِ اين ذات، دو گونه است:

١ـ گاهى احتياج به موضوع دارد. چنانكه در مقابل مى گوييم: «اللّون ابيض»، در اين مثال، لَوْن خارجى، خود، يك ذات محسوب مى شود و حمل در قضيه، يك حمل ذاتى است. زيرا، حملِ «ابيض» بر «لون»، حملِ ذاتى است. امّا اين «لَوْن» در خارج، خود، چيزى است كه به موضوع نياز دارد. و چون به موضوع نياز دارد، آن را «عَرَض» مى نامند.

٢ـ گاهى نياز به موضوع ندارد. چنانكه در مثال گفته مى شود: «زيدٌ انسانٌ» اين حمل، ذاتى است. زيرا، محمول در واقع از ذات موضوع حكايت مى كند. در اين جا، ذات موضوع (زيد) چون نياز به موضوع[١] ندارد، آن را، جوهر مى گويند.

بنابراين، اوّلا: مَقْسَم اصلى در اين بحث (الوجود للشىء) مفاد كان ناقصه است. ثانياً: در اين «كان ناقصه» بايد محمول از يك حيثيّتى در ذات موضوع حكايت كند.

و إن كانَ ما اُشيرَ اليه فى القسمِ الأوّلِ موجوداً فى موضوع، فذلكَ الموضوعُ لايخلو ايضاً مِن اَحَدِ هذَينِ الوصفينِ، فاِنْ كانَ الموضوعُ جوهراً فَقِوامُ العَرَض فى الجوهرِ، و إن لم يكُنْ جوهراً كان ايضاً فى موضوع و رَجَع البحثُ الى الإبتداء، و اسْتَحالَ ذهابُ ذلكَ اِلى غَيْرِ نهاية، كما سنبيّنُ فى مثلِ هذا المعنى خاصةً. فيكونُ لامحالَة آخرُهُ فيما ليسَ فى موضوع، فيكونُ فى جوهر، فيكون الجوهرُ مقوّم العرض موجوداً، و غيرَ متقوم بالعرض، فيكون الجوهرُ هو المقدَّمَ فى الوجود.

[١] واژه موضوع، خود، دو اصطلاح دارد: يكى در منطق، چنانكه مى گوييم قضيه مشتمل بر «موضوع» است. و اين موضوع، در مقابل محمول، استعمال مى گردد. و يك اصطلاح آن، مربوط به فلسفه است. و آن چيزى است كه عَرَض بدان نياز دارد. و اين اصطلاح در بحث ما، كاربرد داشته و مورد توجه است. ‌‌