شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٢٢ - عليّتِ صور ملازم و مفارق نسبت به مادّه

   الف ـ صورتهايى كه ملازم با مادّه‌اند، مثل صور فلكيه اى كه در مادّه وجود دارند.

   ب ـ صورتهايى كه مفارق مادّه‌اند.

   در نگاه نخستين ممكن است درباره صورتهايى كه ملازم با مادّه‌اند، چنين به نظر رسد كه مادّه مى تواند آن صورت ها را ايجاد كند. و چون در جاى خود، درباره اين مطلب توضيح داده نشده است، اينك مصنف بر آن است كه به اين مطلب بپردازد.

   تاكنون بحث درباره صورتهاى عنصرى بود كه كائن و فاسد مى شوند. محور استدلال مصنف نيز همين تحولات صور بود. اكنون در صدد برآمده است كه از اين بحث فراتر رود و اثبات كند كه همان صورى كه ثابت اند و تحولى نمى يابند و فسادى در آنها رخ نمى دهد، همانها نيز شريكة العلة براى مادّه مى باشند. در اين مقام مى فرمايد:

   صورتها يا صورى هستند كه مادّه از آنها جدا نمى شود مثل صور فلكى، و يا صورتهايى هستند كه مادّه از آنها جدا مى شود ولى هيچ گاه از مثل آنها خالى نمى ماند.

   درباره صورتهايى كه فساد مى پذيرند و از مادّه جدا مى شوند و به جاى آنها صورت ديگرى قرار مى گيرد گفته شد: آن فاعلى كه صورت دوم را در مادّه جانشين صورت اول مى كند، مادّه را به وسيله صورت دوم (و سپس سوم و...) ابقاء مى كند. پس علّت مفارق كه معقِّب است يعنى به جاى صورت نخستين، صورت ديگرى را مى آورد ـ مادّه را (يعنى همان هيولاى اولى را كه خود ايجاد كرده بود) به وسيله صورت ديگرى كه به دنبال صورت نخستين مى آورد، استبقاء مى كند. بدينسان، صورت دومى كه پديد مى آيد همان ويژگى صورت اول را خواهد داشت. يعنى همانگونه كه صورت اوّل واسطه بود بين موجد و مادّه، در اينجا هم صورت دوّم، واسطه است بين مستبقى كه همان علّت مفارق است و بين مستبقى كه مادّه يا هيولاى اُولى مى باشد.

   تنها چيزى كه در اين مرحله اتفاق افتاده، اين است كه واسطه عوض شده