شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٨٩ - اقسام تلازم وجودى

   بنابراين، يك قسم از تلازم حقيقى در وجود، تلازمى است كه بين علّت تامّه و معلول آن وجود دارد. و قسم ديگر تلازمى است كه بين دو معلولِ يك علّت برقرار است.

دليل تلازم وجودى ميان دو معلولِ يك علّت

بين دو معلولى كه از يك علّت صادر مى شوند، ملازمه وجود دارد. دليل آن اين است كه آنچه موجب پيدايش يكى از آن دو معلول گشته، همان ذات علّت است. همچنين آنچه موجب پيدايش معلول ديگر شده است، باز همان ذات علّت است. بنابراين، اگر فرض شود كه يكى از دو معلول، موجود است، معنايش آن است كه ذات علّت نيز موجود است. وقتى علّت وجود داشته باشد، بايد معلول آن نيز وجود داشته باشد. پس بايد آن معلول ديگر هم كه معلولِ همين علّت است وجود داشته باشد. در نتيجه، «معلولين علّة ثالثة» با هم تلازم در وجود خواهند داشت. ولى اين تلازم، بالعَرَض است. يعنى اصالتاً تلازم، بين هر معلولى با علتش برقرار مى شود. و از سوى ديگر علّت هم با معلول خودش تلازم دارد؛ نتيجه اين مى شود كه «معلولَيْن» هم از يكديگر انفكاك نخواهند داشت. بنابراين، ملاك وجود تلازم در وجود، عليّت است. اگر عليّت را ناديده انگاريم، نمى توانيم تلازم در وجود را اثبات نماييم.

   البته، ممكن است آنجا كه براى يك علّت دو معلول را در نظر مى گيريم آن دو معلول با واسطه، معلول آن علّت باشند. فرض كنيد؛ «الف» معلول «ب» است. «ب» هم معلولِ «ج» است. از سوى ديگر، «د» هم معلول «س» است. «س» هم معلول «ج» است. در اينجا چنانكه ملاحظه مى كنيد معلولَيْن از آغاز، به يك علّت نمى رسند. بلكه هر يك از آن دو، علّت جداگانه اى دارند. لكن، آن علّت ها سرانجام به علّت واحدى منتهى مى شوند. و معلول علّت واحدى قرار مى گيرند.

تلازم وجودى ميان اجزاء نظام هستى

در جهان هستى نيز سلسله هايى از علل و معلولات وجود دارد كه سرانجام به