از اين رو، چنانچه دانستيم، اگر كلّ زمين را در كلّ حيّز طبيعى فرض كنيم، مى توان گفت اقتضاى صورت ارضى چنين است. امّا، واقع شدن جزئى از زمين در يك جهتى و در يك حيّز خاصّى نه در كلّ حيّز طبيعى، به قسر قاسر خواهد بود. يعنى حصول آن جسم كه مركّب از ماده و صورت است در يك حيّز خاصّ، در اثر قسر قاسرى است كه آن قاسر نزديك شدن و جهت گيرى آن جسم را به سوى آن مكان و حيّز خاصّ تخصيص داده و اقتضا كرده است. و قاسر مزبورْ موجب شده است كه جسم به طور مستقيم حركت كند و به سوى حيّز خاصّى نزديك گردد يا از آغاز در همان جا تحقّق يابد.

نكته: اين مسئله، يك مسئله طبيعى است كه هر گاه عاملِ قاسرى موجب حركت چيزى شود به صورت خطّ مستقيم تأثير خواهد كرد. مگر اينكه بگوييم از ابتدا صورت در همين جاى خاص حادث شده است. و اين در آن فرض است كه صورت كلّى را نسبت به هيولاى كلّ آن جسم در نظر بگيريم. لكن اين فرض، حكم استثناى منقطع را دارد. زيرا، حدوث ابتدايى يك صورت در يك مكان خاص، آن وقتى است كه اين صورت، اقتضاى همين مكان را داشته باشد. و آن نظير صورت ارضيه، نسبت به مادّه كلّ ارض است. ولى چنين فرضى، مورد ندارد، پس اختصاص يافتن يك جسم به حيّز خاص همواره در اثر قرب و نزديكى آن جسم به آن حيّز است. و به سبب نقلِ ناقل، در آن مكان قرار مى گيرد.

در اين باره به تفصيل در طبيعيات[١] بحث شده است.

فَالْهيولى الَّتي لِلْمَدَرةِ لا تَخْتَصُّ بَعدَ التَّجْريدِ ثُمَّ لَبْسَ صورة الْمَدَريةِ بجهة[٢] الاّ

[١] ر.ك: طبيعيات شفاء، مقاله سوّم از فنّ اوّل. [٢] عبارت فوق در طبع قاهره اينچنين آمده است: «فَالْهَيولى الَّتي لِلْمَدَرةِ لاتَخْتَصُّ بَعْدَ التجريدِ، ثُمَّ لَيْسَ صورةُ الْمدَرَيةِ بجهة إلاّ ان يكون... .»

كه اين صحيح نيست. صحيح آن اين است: «فَالْهَيولَى الَّتي لِلْمَدَرةِ لا تَخْتَصُّ بَعدَ التَّجريدِ ثُمَّ لَبْسِ صورةِ الْمَدَريةِ بِجهة الاّ...» يعنى وقتى از «مَدَرة» صورت مَدَريّت و صورت جسمانى جدا شد و تنها هيولى باقى ماند، اين مدره بعد از تجريد و بعد از پوشيدن دوباره صورت مدريّة، اختصاص به جهتى ندارد. بنابراين، كلمه «بجهة» جار و مجرور، متعلّق به «لا تختصّ» است ويرگول در عبارت چاپ قاهره، اضافى و گمراه كننده است. بعد از كلمه «ثمّ»، واژه «لَيْسَ» درست نيست. به جاى آن، كلمه «لَبْس» به معناى پوشيدن بايد نهاده شود چنانكه در عبارت تصحيح شده ملاحظه مى شود.

‌‌