٤- خلاصه نسبى چيزى است كه تعلق به غير دارد يا چيزى است كه منسوب به مدرك، از آن جهت كه مدرك است، باشد؛ و يا چيزى است كه تركيب‌كننده روابط است و يا خود از روابط تشكيل مى‌شود. (رجوع كنيد به اضافه، تضايف متضايفان)

نسبيت‌

فارسى/ نسبيت‌

فرانسه/Relatvisme

انگليسى/Relativism

نسبيت نظر كسانى است كه مى‌گويند: هر معرفتى (يا هر معرفت انسانى) نسبى است. نسبيت اخلاقى نظر كسانى است كه مى‌گويند: تصور خير و شرّ نسبت به زمان و مكان متغيّر است، بدون اينكه اين تغيير توأم با پيشرفت معينى باشد.

نسبية المعرفة

فارسى/ نسبيت شناخت‌

فرانسه/Relativite de la connaissance

انگليسى/Relativity of Knowledge

١- مقصود از نسبيت معرفت اين است كه: معرفت انسان عبارت است از نسبت بين ذهن مدرك و شى‌ء مدرك، و اينكه عقل انسان احاطه بر همه چيز ندارد و هرگاه بر بعضى جوانب اشياء احاطه كند، نحوه اين احاطه بدين صورت است كه شى‌ء مدرك را در قالب‌هاى ادراكى خود قرار مى‌دهد.

٢- در نظر هاميلتون نسبيت معرفت به سه معنى به كار مى‌رود:

الف- شناخت ما فقط به پديدارها تعلق مى‌گيرد و فقط نسبت بين اشياء را در مى‌يابد.

ب- ذهن مدرك قادر به درك احوال موجودات نيست مگر اينكه چيزى براى شناخت به ذهن عرضه شود. پس نسبيت در اينجا به معنى محدوديت است و مقصود از محدوديت اين است كه بين ذهن مدرك و مورد ادراك نسبتى برقرار است كه هر يك از آن دو را مشروط به ديگرى ساخته است.

ج- عقل انسان نمى‌تواند صور اشياء را درك كند مگر اينكه آنها را دگرگون كند و با فعاليت خاص خود بياميزد.

خلاصه عقل قادر به شناخت جوهر نيست مگر نسبت به عرض، و قادر به شناخت عرض نيست مگر نسبت به جوهر.

بنا بر اين، هر ادراكى نسبى و مشروط است و امر مطلق شناخته نمى‌شود.

٣- نسبيت معرفت در نظر جان استوارت ميل معانى ديگرى دارد. وى معتقد است.

الف- ما شى‌ء را نمى‌شناسيم مگر از اين جهت كه متمايز از اشياء ديگر است.

ب- ما طبيعت را فقط توسط احوال شعورى خود مى‌شناسيم. اين مورد دوم داراى دو نتيجه است. اول اينكه [چگونگى‌] اشياء به احوال شعورى باز مى‌گردد، دوم اينكه شى‌ء فى نفسه نمى‌تواند موضوع معرفت عقلى يا تجربى قرار گيرد.

٤- خلاصه نسبيت شناخت به اين معنى است كه: عقل نمى‌تواند همه اشياء را بشناسد؛ و اگر بعضى اشياء را بشناسد نمى‌تواند به تمام جوانب آن احاطه پيدا كند و هر تصورى كه‌