دائرة المعارف فقه مقارن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٤٣ - ٤ حاكميت سياسى و فرهنگى

٤. حاكميت سياسى و فرهنگى‌

امروزه ترديدى در پيوند اساسى مسائل سياسى با مسائل اقتصادى و رابطه متقابل بين آن دو وجود ندارد؛ كشورى كه بخواهد به حاكميّت مستقل سياسى برسد بايد از رشد و توسعه مناسبى در اقتصاد برخوردار شود و به خودكفايى و اقتدار اقتصادى برسد.

با دقّت در عوامل وابستگى بسيارى از كشورهايى كه از جهت سياسى، وابسته به حساب مى‌آيند به اين نتيجه مى‌رسيم كه عامل اساسى در اين وابستگى، نيازمندى‌هاى مالى و عدم خودكفايى اقتصادى است.

بر همين اساس اگر بر اساس روايت نبوى

«الاسلام يعلو ولايعلى عليه» [١]

برترى سياسى امّت اسلامى يك اصل خدشه‌ناپذير است و فقهاى اسلام با استدلال به اين روايت حتى به برترى و ارتفاع خانه يك كافر ذمّى بر خانه مسلمان رضا نمى‌دهند [٢] و اگر مطابق آيه‌ «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِّنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِّبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ» [٣] مسلمين مأمورند كه هرگونه نيرويى را كه در توانشان مى‌باشد فراهم سازند تا به جايگاهى از اقتدار و استوارى برسند كه دشمنان را نسبت به تعرّض به مسلمين مرعوب سازند [٤] و اگر بر اساس آيه‌ «وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ‌ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا» [٥] خداى سبحان به هيچ‌گونه استيلا و تسلّطى از جانب كفّار بر مؤمنان رضا نمى‌دهد بر فعّالان اقتصادى امّت اسلام لازم است كه برنامه‌هاى اقتصادى را به گونه‌اى هدايت كنند كه امّت اسلامى را خودكفا سازد و از وابستگى‌هاى ذلّت‌آور نجات دهد.

شكّى نيست كه تحقق اين هدف زمينه‌ساز بعضى ديگر از اهداف اقتصادى اسلام مثل رفاه عمومى، عدالت و امنيت اجتماعى و امنيّت اقتصادى نيز هست و بر همين اساس در صورت تزاحم و دوران امر بين حاكميت سياسى و آن اهداف، بر امّت اسلامى لازم است كه براى بقاى اين هدف و يا براى دستيابى به آن، مشكلات و مرارت‌هاى فقدان اهدافى چون رفاه و امنيّت را متحمّل شود همان چيزى كه در صدر اسلام در داستان شعب ابى‌طالب و در عصر حاضر در قصّه محاصره اقتصادى و نظامى بعضى از كشورهاى اسلامى سراغ داريم.

از مظاهر و لوازم دردآور عدم خودكفايى اقتصادى بسيارى از جوامع اسلامى در جهان امروز پديده وام‌ها و كمك‌هاى خارجى است؛ سرمايه‌هايى كه از كشورهاى ثروتمند، به بهانه فراهم نمودن زمينه‌هاى توسعه، سرازير كشورهاى فقير مى‌شود، از آثار مخرّب اين نوع كمك‌ها خدشه‌دار شدن حاكميت سياسى كشورهاى‌

[١]. من لايحضره الفقيه، ج ٤، ص ٣٣٤، ح ٥٧١٩.

[٢]. ر. ك: تذكرة الفقهاء، ج ٩، ص ٣٤٤؛ جواهرالفقه، ص ٥١؛ جواهرالكلام، ج ٢١، ص ٢٨٤.

[٣]. انفال، آيه ٦٠.

[٤]. ر. ك: اقتصادنا، ص ٣٩. شهيد صدر (قدس اللَّه نفسه) مى‌نويسد: عموم «ما استطعتم من قوّة» شامل آمادگى‌هاى اقتصادى نيز مى‌شود.

[٥]. نساء، آيه ١٤١.