بدون شك تلقى و تعريف‌ما از «دولت، وظايف، اختيارات و اهداف آن در اقتصاد» تأثير به‌سزايى در نگرش ما نسبت به چگونگى و ميزان دخالت حكومت در اقتصاد خواهد داشت، چنانكه در ايران نيز طى دو سه دهه پس از پيروزى انقلاب اسلامى، به تناسب نوع نگرش و تلقىِ دولتمردان، شاهد مواضع گوناگونى در اين باب بوده‌ايم. گاهى تب دولتى‌سازى بالا گرفت و زمانى شعار كاهش دخالت حكومت در بازار، رونق داشت.

اين اختلاف مواضع، حكايت از آن دارد كه هر چند همگان اصل دخالت حكومت را پذيرفته‌اند؛ ولى در تعيين حدّ و مرزها و چگونگى آن، هنوز نظريه كامل و جامعى به‌دست نيامده است.

اين بحث با آنكه از آيات قرآن و سخنان معصومان عليهم السلام به‌خوبى قابل استنباط است؛ ولى از آنجا كه در طول تاريخ، انديشمندان دينى در اداره حكومت‌ها چندان نقش مؤثرى نداشته‌اند،- به‌ويژه در نزد عالمان شيعه- كمتر مورد توجه قرار گرفته است.

به اعتقاد برخى از محققان‌ [١]، كتاب «الخراج» تأليف ابويوسف يعقوب بن ابراهيم (م ١٨٢ ق) نخستين كتابى است كه به تيين جايگاه و نقش حكومت اسلامى در فعاليت‌هاى اقتصادى مى‌پردازد. پس از آن در اين صد سال اخير، انديشمندان مسلمان از عالمان اهل سنت چون محمد عمر چپرا، دكتر ابراهيم العسل، دكتر سعاد ابراهيم صالح، پرفسور خورشيد احمد، دكتر منذر قحف، و از بزرگان شيعه افرادى چون امام خمينى قدس سره، شهيد صدر و شهيد مطهرى، از ابعاد گوناگون به تشريح جايگاه حكومت در اقتصاد اسلامى پرداخته‌اند.

امروز كه بحمداللَّه، حكومت اسلامى در ايران دائر شده است و اميد است الگوى مناسبى براى ساير بلاد اسلامى باشد، طرح اين بحث و ارائه راه‌كارهاى مناسب اجرايى، از اهميت فوق‌العاده‌اى برخوردار است.

همان‌گونه كه بعداً به‌طور مشروح خواهد آمد، اسلام در اين زمينه نظريه روشنى دارد؛ از يك طرف نظارت حكومت اسلامى را در مسائل اقتصادى پذيرفته و تعبيراتى همچون‌ «كَىْ لَايَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ» [٢] و يا «...

وامنع من الاحتكار» [٣]

و امثال آن گواه بر اين مدّعاست، و از سوى ديگر تعابيرى چون:

«دعوا الناس يرزق اللَّه بعضهم من بعض» [٤]

«إنما السعر الى اللَّه» [٥]

نشان مى‌دهد كه نبايد و نمى‌توان فعاليت‌هاى آزاد اقتصادى را به كلّى مسدود كرد.

[١]. نقش دولت در اقتصاد، سيد عباس موسويان، ص ١٥٥-/ ١٥٦.

[٢]. حشر، آيه ٧.

[٣]. نهج‌البلاغه، نامه ٥٣.

[٤]. صحيح ابن حبّان، ج ١١، ص ٣٣٨، ح ٤٩٦٢؛ ر. ك: توحيدصدوق، ص ٣٨٨، ح ٣٣ و سنن ابى‌داود، ج ٢، ص ١٣٢، ح ٣٤٤٢.

[٥]. توحيد صدوق، ص ٣٨٨، ح ٣٣.