دائرة المعارف فقه مقارن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٩١ - گفتار اوّل اسراف و تبذير در لغت و اصطلاح

پرهيز از هر گونه اسراف‌

گفتار اوّل: اسراف و تبذير در لغت و اصطلاح‌

لغت‌دانان در معناى اسراف و تبذير به اختلاف سخن گفته‌اند. معنى مشترك ميان آنها «خروج از حد اعتدال» است. در اين باره مى‌توان گفت: هر عملى، با توجه به ظرفيت فاعل و توانمندى وى و با عنايت به ماهيّت خود عمل، در مقام تحقق، حدى معين دارد كه تجاوز از آن «اسراف»، كوتاه آمدن از آن «اقتار» يا «تقتير» و رعايت حد لازم را «اعتدال»، «قوام» و «قصد» گويند. چنان‌كه مصرف بيش از حد اعتدال يعنى ريخت و پاش در زندگى را «تبذير» مى‌نامند.

١. جوهرى در صحاح، ذيل ماده «سرف» مى‌نويسد:

«السَرَف ضدّ القصد

...» و نيز يادآور مى‌شود:

«الإسراف في النفقة: التبذير»

. ٢. فيروز آبادى در قاموس مى‌نگارد:

«السَرَف (محركة) ضدّ القصد، و الإغفال، و الخطاء ... و الإسراف:

التبذير أو ما أنفق في غير طاعة

؛ اسراف، ضد ميانه‌روى است و به معناى اغفال كردن، خطا نمودن و ريخت وپاش در مصرف نيز آمده است و اسراف به معنى تبذير يا انفاق در غير طريق اطاعت است».

٣. ابن اثير در النهاية در ذيل كلمه «سرف» يادآور مى‌شود:

«من الإسراف والتبذير في النفقة لغير حاجة أو في غير طاعة اللَّه‌

؛ مصارف غير ضرورى در زندگى و نيز مصرف كردن در غير مسير بندگى خدا را اسراف و تبذير گويند» و در ذيل لغت «بذر» مى‌گويد:

«المبذّر: المسرف في النفقة

؛ «مبذّر» به كسى گفته مى‌شود كه در هزينه كردن اموال، زياده‌روى كند».

٤. راغب، در مفردات، ذيل ريشه «بذر» يادآور مى‌شود:

«التبذير التفريق و أصله إلقاء البذر و طرحه فاستُعير لكلّ مضيِّع لماله، فتبذير البذر تضييع في الظاهر

؛ تبذير به معناى جداسازى و پراكندگى (ريخت و پاش) است و در اصل به معنى پاشيدن بذر است كه براى هر كسى كه مالش را ضايع مى‌كند به كار مى‌رود، زيرا پاشيدن بذر در ظاهر تضييع است (هر چند واقعاً چنين نيست)».