داده؛ ولى آن را بى‌رويّه مصرف كرده، سپس به درگاه خدا مى‌رود و مى‌گويد: خدايا! مرا روزى برسان! خداوند متعال مى‌فرمايد: آيا روزى گسترده‌اى به تو عطا نكردم چرا ميانه‌روى نكردى و به اسراف روى آوردى با آنكه تو را از اسراف نهى كرده بودم ...». [١]

همچنين از امام صادق عليه السلام در حديثى مشابه مى‌خوانيم: از چهارگروهى كه دعاى آنها مستجاب نمى‌شود:

«مَن كان له مال فأفسده فيقول: يا ربّ ارزقني فيقول اللَّه عزّوجلّ: ألم آمرك بالاقتصاد؟

؛ كسى است كه مال فراوانى داشته و آن را (با اسرافكارى) از دست داده، سپس عرض مى‌كند: خدايا روزى به من ده، خداوند متعال مى‌گويد: مگر به تو دستور ندادم ميانه‌روى پيشه كنى». [٢]

گفتار چهارم: گستردگى مصاديق اسراف و تبذير

اسراف و تبذير مصاديق فراوانى دارد كه مصداق روشن آن عبارت است از تلف كردن و از بين بردن مال و آنچه از آن در عرف عام به «ريخت و پاش» تعبير مى‌شود. مصاديق ديگرى نيز براى آن وجود دارد كه به برخى از آنها اشاره مى‌شود:

١. مصرف بى‌رويّه‌

در بعضى از روايات آن نوع از بذل و بخششى كه باعث گردد دست آدم بخشنده، تهى شده و راه زندگى بر او بسته شود يا زندگى بر او دشوار گردد، از مصاديق تبذير شمرده شده است.

ابوبصير مى‌گويد:

«سألت أبا عبدالله عليه السلام عن قوله تعالى:

«لا تبذّر تبذيراً»

قال: بذر الرجل ماله و يقعد ليس له مال، قال: فيكون تبذير في حلال؟ قال: نعم‌

؛ درباره تفسير جمله‌ «لا تبذّر تبذيراً» از امام صادق عليه السلام پرسيدم آن حضرت فرمود: منظور آن است كه آدمى بر اثر انفاق اموال خود، فقير گردد و دستش خالى بماند.- ابوبصير پرسيد: مگر در عمل حلال تبذير صدق مى‌كند؟ امام پاسخ داد:- آرى». [٣]

اين موضوع به قدرى اهميت دارد كه اسراف و زياده‌روى حتى در مسائل كوچك و كم اهميّت از نظر اسلام، ممنوع است.

در روايتى از عبدالله بن عمرو مى‌خوانيم:

«مرّ رسول الله صلى الله عليه و آله بسعد، و هو يتوضأ، فقال: ما هذا السَرَف يا سعد؟ قال: أفي الوضوء سرف؟! قال: نعم و إن كنت على نهر جار

؛ رسول خدا از كنار سعد گذشت در حالى كه مشغول وضو بود. فرمود: اى سعد، اسراف را كنار بگذار. سعد گفت: مگر در وضو گرفتن هم اسراف صدق مى‌كند؟ پيامبر فرمود: آرى. گرچه كنار نهر آب باشى». [٤]

٢. مصارف زيانبار

اتلاف ثروت و به كارگيرى چيزى كه براى بدن‌

[١]. كافى، ج ٥، ص ٦٧، ح ١.

[٢]. همان، ج ٤، ص ٥٦، ح ١١.

[٣]. بحارالانوار، ج ٧٢، ص ٣٠٢ باب ٧٧.

[٤]. مسند احمد، ج ٢، ص ٢٢١؛ سنن ابن ماجه، ج ١، ص ١٤٧، ح ٤٢٥.