دائرة المعارف فقه مقارن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٢٩ - ج احتكار

معناى تنافس، چشم و هم‌چشمى و رقابت نمودن جهت فزونى مال و آبروست». [١]

بر همين اساس در سوره حديد تكاثر يكى از مراحل دنياپرستى به حساب آمده است: «اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكَاثُرٌ فِى الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ» [٢] و تفاوت آن با «تفاخر» در اين است كه «تفاخر» مربوط به مباهات در انساب و احساب است؛ ولى «تكاثر» مباهات در زمينه اموال و اولاد و غير آن. [٣] در لسان بعضى از روايات واژه تكاثر، مترادف با «كنز» به معناى جمع مال و ذخيره كردن و راكدگذاشتن آن بدون لحاظ تفاخر و مباهات استعمال شده است؛ در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله درباره تكاثر در اموال مى‌خوانيم:

«التكاثر في الأموال، جَمْعُها من غير حقِّها ومَنْعها من حقِّها وشَدُّها في الأوعية

؛ تكاثر، جمع آورى اموال از طرق نامشروع و خوددارى از اداى حق آن و اندوختن آن در خزينه‌ها و صندوق‌هاست». [٤]

معناى سومى نيز براى اين واژه در استعمالات روزمره فارسى مشاهده مى‌شود و آن عبارت است از مطلق ثروت‌اندوزى و جمع مال، خواه مباهاتى در آن باشد يا نباشد و چه در چرخه توليد قرار گيرد يا نگيرد.

ب. كنز

يكى ديگر از واژگان مرتبط «كنز» به معنى «گنج» است؛ اين واژه در اصل به معنى جمع و جور كردن اجزاى چيزى است، لذا شتر پرگوشت را «كنّاز اللحم» مى‌نامند. سپس به جمع‌آورى و نگهدارى و پنهان كردن اموال يا اشياى گران قيمت چون طلا و نقره نيز اطلاق شده است، بنابراين در مفهوم آن، جمع‌آورى، نگهدارى و گاهى پنهان كردن نيز نهفته است. [٥]

در آيه ٣٤ سوره توبه مى‌خوانيم: «كسانى كه طلا و نقره را جمع‌آورى و پنهان كرده، در راه خدا و كمك به نيازمندان انفاق نمى‌كنند آنها را به عذابى دردناك بشارت ده؛ «الَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنفِقُونَهَا فِى سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ»».

ج. احتكار

احتكار به معنى انبار و حبس كردن اجناس مورد نياز مردم، به‌ويژه محصولات كشاورزى و مواد غذايى، به منظور بالا رفتن قيمت آن است. [٦]

اين عمل اختصاص به جنس خاصى ندارد، گرچه بعضى از فقهاى اسلام در مورد احتكار به «قوت» بودن و خوراكى بودن آن اشاره كرده‌اند؛ [٧] ولى آنچه از نصوص به دست مى‌آيد حبس هرگونه «مايحتاج عمومى» كه باعث زحمت مسلمانان‌

[١]. مفردات راغب، ماده كثر.

[٢]. حديد، آيه ٢٠.

[٣]. ر. ك: التفسير المنير و غرائب القرآن والميزان، ذيل آيه اوّل ازسوره تكاثر.

[٤]. تفسير نورالثقلين، ج ٥، ص ٦٦٢، ح ٨.

[٥]. صحاح اللغة، ماده «كنز» و معجم مقائيس اللغة، همين ريشه.

[٦]. صحاح اللغة، ريشه «حكر».

[٧]. ر. ك: جواهرالكلام، ج ٢٢، ص ٤٨٢ و ٤٨٣.