دائرة المعارف فقه مقارن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٦٧ - دوم وجود امكانات متناسب؛

موجودات قرار داده است. «هُوَ الَّذِى خَلَقَ لَكُمْ مَّا فِى الْأَرْضِ جَمِيعاً ...». [١]

دوم: وجود امكانات متناسب؛

انسان‌ها بايد وضعيت متناسب را براى خود فراهم نمايند و براى فراهم شدن وضعيت متناسبِ ديگران نيز همكارى كنند.

پايه و اساس بررسى عوامل فقر به همين دو امر بستگى دارد و در هر يك از اين دو جهت، مكاتب فلسفى و اقتصادى معاصر مطالبى را گفته‌اند.

گروهى امر اول را انكار كرده و معتقدند مسئله فقر (و اصولًا مشكلات اقتصادى) ناشى از كمبود مواد اوليه و محدوديت منابع توليد است. به بيان ديگر، نيازهاى بشر نامحدود است و منابع توليد محدود، و به اصطلاح عدم توازن عرضه و تقاضا اقتضا مى‌كند فقر و گرسنگى و مشكلات اقتصادى به صورت معمايى لاينحل و ضرورت اجتماعى تلقّى گردد و محروميت به هيچ وجه از زندگى بشر جدا نباشد.

نقد و بررسى:

در جهان‌بينى اسلامى، نظام جهان تكوين آن‌چنان سنجيده و حساب شده است كه اگر بشر در استفاده و بهره‌بردارى از مواد اوليه جهان تكوين و عالم طبيعت، نظام تشريعى الهى را رعايت كند و احكام و قوانين اسلام را به اجرا درآورد، در هيچ عصر و زمانى با مشكل اقتصادى و بحران‌هاى ناشى از فقر مواجه نخواهد شد.

قرآن مجيد در اين باره تعبيرات قابل توجهى دارد كه از مجموع آنها استفاده مى‌شود در خوان گسترده الهى ندرت و كمبودى وجود ندارد:

١. « «أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماوَاتِ وَمَا فِى الْأَرْضِ وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً ...»؛ آيا نديديد خداوند آنچه را در آسمان‌ها و زمين است مسخّر شما كرده و نعمت‌هاى آشكار و پنهان خود را به وفور بر شما ارزانى داشته است». [٢]

٢. « «وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِى الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا»؛ هيچ جنبنده‌اى در زمين نيست مگر اينكه روزى او بر خدا است». [٣]

٣. « «وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَاتُحْصُوهَا»؛ و اگر نعمت‌هاى خدا را بشماريد هرگز نمى‌توانيد آنها را احصا كنيد». [٤]

٤. « «وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ وَجَعَلْنَا لَكُمْ فِيهَا مَعَايِشَ قَلِيلًا مَّا تَشْكُرُونَ»؛ ما تسلّط و حاكميت بر زمين را براى شما قرار داديم و انواع وسايل معيشت را براى شما فراهم كرديم؛ ولى كمتر شكر مى‌كنيد». [٥]

از آيات ديگرى از قرآن استفاده مى‌شود كه اين مواهب نامحدود نيست، بلكه كافى است، بنابراين در حفظ آنها و اعتدال در مصرف آنها بايد كوشيد. قرآن مى‌فرمايد: « «وَإِنْ مِّنْ شَىْ‌ءٍ إِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا

[١]. بقره، آيه ٢٩.

[٢]. لقمان، آيه ٢٠. جالب اينكه در ذيل آيه جمله‌اى است كه به نظر مى‌رسد پاسخ اتهام طرفداران سرمايه‌دارى است: «وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِى اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدىً وَلَا كِتَابٍ مُّنِيرٍ» بنابراين كمبود موادّ اوليه در طبيعت گمانى بيش نيست و هيچ‌گونه پايگاه علمى و واقعى ندارد.

[٣]. هود، آيه ٦.

[٤]. ابراهيم، آيه ٣٤ و نحل، آيه ١٨.

[٥]. اعراف، آيه ١٠.