دائرة المعارف فقه مقارن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٨ - ٤ فضل الهى

براى دنيا و آخرت مى‌شود، بنابراين تمام برنامه‌هاى فرهنگى، اجتماعى و اقتصادى در آن جمع است.

در ضمن بايد توجه داشت كه راغب در مفردات بعد از آنكه خير را به معنى هرگونه امر مطلوب تفسير مى‌كند (ضدّ شرّ) تصريح كرده است كه خير در آيات متعددى به معناى مال آمده و از بعضى دانشمندان نقل مى‌كند كه حتماً بايد مال قابل ملاحظه‌اى باشد و به اموال محدود و مختصر كه جايى براى وصيت ندارد خير گفته نمى‌شود. [١]

اطلاق واژه «خير» به معنى مال يا مال كثير در آيات ديگرى نيز وارد شده است از جمله:

«قُلْ مَا أَنفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ». [٢]

«وَمَا تُنفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنفُسِكُمْ». [٣]

اين تعبيرات، همگى نشان مى‌دهد كه امكانات مالى وسيع و مشروع، هرگز از ديدگاه اسلام نكوهيده نيست، بلكه مطلوب و مرغوب است.

٣. وديعه الهى‌

از نگاه قرآن، مال امانتى است از ناحيه خداوند كه به انسان سپرده شده و انسان امانت‌دار آن است.

« «وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُّسْتَخْلَفِينَ فِيهِ»؛ و از آنچه شما را در آن خليفه خود قرار داده، انفاق كنيد». [٤]

علامه طباطبايى در تفسير اين آيه مى‌نويسد:

تعبير به «مستخلفين» ممكن است به معنى جانشينى انسان از سوى خداوند باشد؛ در واقع خداوند مالك اصلى و حقيقى اموال و انسان، نماينده اوست و يا اينكه مقصود جانشينى انسان از اقوام پيشين است. [٥]

برخى آيات بعدى را مى‌توان تأييدى بر معناى اول دانست، زيرا مى‌فرمايد: « «وَمَا لَكُمْ أَلَّا تُنْفِقُوا فِى سَبِيلِ اللَّهِ وَللَّهِ مِيرَاثُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ»؛ چرا در راه خدا انفاق نكنيد در حالى كه ميراث آسمان‌ها و زمين همه از آن خداست». [٦]

يعنى نه تنها اموال و ثروت‌هاى روى زمين، بلكه آنچه در تمام آسمان و زمين وجود دارد به ذات پاك او بر مى‌گردد و كسى جز او مالك حقيقى آنها نيست.

در برخى از آيات تعبير جالبى به كار رفته و مال به صورت اضافه تشريفى به خداوند نسبت داده شده است: « «وَآتُوهُمْ مِّنْ مَّالِ اللَّهِ الَّذِى آتَاكُمْ»؛ مقدارى از مال خداوند را كه به شما داده است به آنها بدهيد». [٧]

تعبير به «مال اللَّه» نيز قرينه ديگرى بر معناى نخست است.

٤. فضل الهى‌

در آيات زيادى از مال و ثروت به «فضل الهى» تعبير شده است: « «فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانتَشِرُوا فِى الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ»؛ و هنگامى كه نماز (جمعه) پايان يافت در زمين پراكنده شويد و از فضل خداوند

[١]. مفردات، ريشه «خير».

[٢]. بقره، آيه ٢١٥.

[٣]. بقره، آيه ٢٧٢.

[٤]. حديد، آيه ٧.

[٥]. الميزان، ج ١٩، ص ١٥١ و نيز رجوع كنيد به تفسير نمونه، ج ٢٣، ص ٣١٥.

[٦]. حديد، آيه ١٠.

[٧]. نور، آيه ٣٣.