دائرة المعارف فقه مقارن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٨٠ - ٢ تأمين عدالت

علاوه بر افراد، داراى وظايف، تكاليف و مسئوليت‌اند و در قيامت، افراد نسبت به تكاليف جمعى‌شان همانند تكاليف فردى مورد سؤال قرار مى‌گيرند. [١]

لذا با اينكه انسان‌ها از نگاه فردى، آزاد و مختارند ولى چون اين آزادى، با تكليف و مسئوليت اجتماعى نسبت به ارزش‌هاى الهى، همراه است، تحقق اين ارزش‌ها به صورت طبيعى در عرصه‌هاى اجتماعى از جمله فعاليت‌هاى اقتصادى بدون حضور و دخالت حكومت اسلامى ميسر نيست.

اميرمؤمنان على عليه السلام در عهدنامه مالك اشتر، به وى فرمان مى‌دهد تا براى تحقق ارزش‌هاى الهى به عنوان حاكم اسلامى در بازار و اقتصاد دخالت نمايد و زمينه‌هاى رشد و تعالى انسان را از اين طريق فراهم سازد.

چنان‌كه اشاره شد آن حضرت پس از سفارش به مالك اشتر نسبت به بازرگانان و تجار و اينكه آنها افرادى زحمت‌كش و مفيدى هستند مى‌فرمايد:

«واعلم- مع ذلك- أنّ في كثير منهم ضيقاً فاحِشاً وشُحّاً قبيحاً واحتكاراً للمنافع وتحكّماً في البياعات وذلك بابُ مضرّة للعامة وعيب على الوُلاة فامنع من الاحتكار ... وليكن البيع بيعاً سَمحاً بموازين عدل وأسعارٍ لاتُجْحِفُ بالفريقين من البايع والمبتاع، فمن قارَفَ حُكرةً بعدُ نهيك إيّاه فنكِّلْ به وعاقِبهُ في غير إسراف‌

؛ ولى با اين همه بدان كه ميان بازاريان، گروهى تنگ نظر و بخيل در پى احتكارند و مى‌كوشند تا بازار را به دست گيرند و اين به زيان توده مردم (و منافع ملى) و مايه ننگ زمامداران است. پس از احتكارشان جلوگيرى نما ... و بايد خريد و فروش، آسان و با ميزان عدل انجام شود با نرخ‌گذارى‌هايى كه نه به زيان فروشنده باشد و نه خريدار، اگر كسى پس از نهى تو، دست به احتكار زد او را كيفر ده و در مجازات او زياده روى نكن». [٢]

«نووى» از دانشمندان اهل سنت، مى‌نويسد:

علما اجماع دارند بر اينكه اگر نزد فرد طعامى باشد كه مردم محتاج آن باشند و جاى ديگر يافت نشود آن شخص بر فروش آن طعام (توسط حاكم) مجبور مى‌گردد. [٣]

اين قسمت در صفحات بعد به صورت مشروح‌تر خواهد آمد.

٢. تأمين عدالت‌

(عدل گسترى)

بى‌شك هر آنچه بر روى زمين است، براى انسان آفريده شده است: «هُوَ الَّذِى خَلَقَ لَكُمْ مَّا فِى الْأَرْضِ جَمِيعاً» [٤]، ولى توزيع عادلانه ثروت‌ها و درآمدها، كنترل و نظارت بر حسن جريان امور و قيام به عدالت، از ديدگاه اسلام در گرو پيروى از شرايع الهى است، زيرا هرچند بشر بتواند با علم و تجربه، الگوهايى براى نظام‌هاى اجتماعى طراحى كند ولى تأمين عدالت، مقوله ديگرى است كه بشر به‌

[١]. ر. ك: نحل، آيه ٨٩؛ جاثيه، آيه ٢٨.

[٢]. نهج‌البلاغه، نامه ٥٣.

[٣]. شرح مسلم نووى، ج ١١، ص ٤٣.

[٤]. بقره، آيه ٢٩.