دائرة المعارف فقه مقارن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٤٧ - سه حق معلوم

روشن است عمل به اين مقرّرات دقيق، جداى از رفع نيازهاى اقشار كم درآمد جامعه، از انباشته شدن فوق العاده ثروت در دست اغنياء پيش‌گيرى مى‌كند.

سه. حق معلوم‌

يكى ديگر از حقوق مالى كه از تراكم ثروت و انباشته شدن آن مى‌كاهد، انفاق‌هاى ويژه‌اى است كه به نام «حق معلوم» در اموال ثروتمندان منظور شده است، بدين معنا كه آدمى در زندگى خود سهميه‌اى براى محرومان و حمايت از امور جامعه در راه خدا (جز ماليات شرعى) قرار دهد و به طور مداوم آن را بپردازد. در قرآن در وصف انسان‌هاى با ايمان مى‌خوانيم: « «وَفِى أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِّلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ»؛ در اموال آنان سهميه‌اى براى سائل و محروم منظور شده است». [١]

امام صادق عليه السلام «حق معلوم» را چيزى جز زكات مى‌شمرد و صريحاً مى‌فرمايد: حق معلوم بسته به انتخاب افراد است كه هر كسى چيزى افزون بر خمس و زكات؛ مثلًا يك دهم يا كمتر يا بيشتر از درآمدهاى خود را به نيازمندان اختصاص و كه به صورت روزانه، ماهانه يا هفتگى بپردازد:

«... والحقّ المعلوم غير الزكاة، هو شي‌ء يفرضه الرجل على نفسه في ماله يجب عليه أن يفرضه على قدر طاقته وسعة ماله فيؤدّي الذي فرض على نفسه إن شاء في كلّ يوم وإن شاء في كلّ جمعة و إن شاء في كلّ شهر». [٢]

در حديث ديگرى از ابن عباس در تفسير اين آيه مى‌خوانيم:

«(وفي أموالهم حقّ) قال: سوى الزكاة يصل بها رحماً أو يقرى بها ضيفاً

؛ منظور از «حقّ معلوم» غير از زكات است كه به وسيله آن صله رحم بجا مى‌آورد يا از مهمانى پذيرايى مى‌كند». [٣]

همچنين از مجاهد نقل شده است كه منظور از حق معلوم، چيزى غير از زكات واجب است. [٤]

در حديثى از امام صادق عليه السلام مى‌خوانيم كه شخصى از آن حضرت پرسيد: آيا حق معلوم چيزى غير از زكات است؟ امام پاسخ داد: آرى. (و افزود:) اين حق (معلوم) درباره كسى است كه خدا به او ثروتى داده و او مقدار هزار، دو هزار، سه هزار درهم، يا بيشتر يا كمتر از آن را جدا مى‌كند و با آن صله رحم يا كارهاى خير ديگر انجام مى‌دهد:

«هو الرجل يؤتيه اللَّه الثروة من المال فيخرج منه الألف، والألفين، والثلاثة آلاف و الأقلّ و الأكثر، فيصل به رحمه ...». [٥]

رحمان انصارى مى‌گويد: از امام باقر عليه السلام شنيدم كه مى‌فرمود: مردى پيش على بن الحسين آمد و گفت: آيه‌ «وَفِى أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِّلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ» را تفسير فرما كه منظور از «حق معلوم» چيست؟ آن حضرت جواب داد:

«الحقّ المعلوم شي‌ء يخرجه من ماله ليس من الزكاة و لا من الصدقة المفروضين‌

؛ «حقّ معلوم» چيزى است كه علاوه بر زكات و صدقه واجب، آن را از مالش خارج مى‌كند و به نيازمندان‌

[١]. معارج، آيه ٢٤ و ٢٥.

[٢]. كافى، ج ٣، ص ٤٩٨، ح ٨.

[٣]. درالمنثور، ج ٦، ص ١١٣.

[٤]. همان.

[٥]. نورالثقلين، ج ٥، ص ٤١٧، ح ٢٥.