جوانمردى و مروّت كه در يك كلمه آن را مى‌توان در «شخصيت» خلاصه كرد، كمالى است كه انسان را از بى‌تفاوتى به امور نيازمندان جامعه، خارج مى‌سازد و حسّ مسئوليت پذيرى را در آدمى بارور مى‌كند.

اميرمؤمنان على عليه السلام در حديثى مى‌فرمايد:

«مع الثروة تظهر المروّة

؛ مروّت آدمى، هنگام مال‌دارى ظاهر مى‌شود». [١]

در سخنى كوتاه و پرمعنا از امام سجاد عليه السلام مى‌خوانيم كه فرمود:

«استثمار المال تمام المروّة

؛ بهره‌ورى صحيح از مال كمال جوانمردى و نشانه شخصيت است». [٢]

در حديث ديگرى از اميرمؤمنان مى‌خوانيم:

«أفضل المروّة مواساة الأخوان بالأموال‌

؛ برترين مروّت مواسات مالى با برادران دينى است». [٣]

همچنين در روايات ديگر از آن حضرت مى‌خوانيم كه مهمان‌نوازى و رسيدگى به امور خويشاوندان و تلاش جهت رفع نيازهاى آنان به عنوان اساس و محور مروّت و شخصيت شمرده شده است:

(الضيافة رأس المروّة) [٤]

و نيز مى‌خوانيم:

«من‌

أفضل المروّة صلة الرحم‌». [٥]

روشن است كه تقويت اين خصلت پسنديده تا چه ميزان مى‌تواند از انباشتگى اموال پيش‌گيرى كند، زيرا با تقويت اين صفت متعالى، ريشه‌هاى اصلى مال‌اندوزى، چون حرص و بخل مى‌خشكد.

اميرمؤمنان على عليه السلام در دو سخن جداگانه مى‌فرمايد:

«لا مروّة مع شحٍّ» [٦]

«الحرص يُزري بالمُروّة». [٧]

دو. سخاوت‌

سخاوت و بخشندگى صفتى است كه آدمى را از تكاثر اموال مى‌رهاند. انسان سخاوتمند با بذل و بخشش‌هاى خويش بخشى از اموال خود را به نيازمندان مى‌رساند و مانع انبوه شدن و تراكم آن مى‌شود.

نگاه دين سخاوت، صفت كريمان و بزرگان است؛ سخاوت نشانه مروّت و شخصيت است.

اميرمؤمنان على عليه السلام مى‌فرمايد:

«على قدر المروّة تكون السخاوة». [٨]

در اين نگاه «سخاوت» نقطه مقابل «بخل» است. انسان سخى در پرتو اين صفت نيك، از رذيله بخل كه از مهم‌ترين ريشه‌هاى مال‌اندوزى است رهايى مى‌يابد.

در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده كه فرمود:

«الجنّة دار الأسخياء والذي نفسي بيده لايدخل الجنّة بخيلٌ‌

؛ بهشت خانه سخاوتمندان است، سوگند به كسى كه جانم به دست اوست هيچ فرد بخيلى وارد بهشت نمى‌شود». [٩]

همچنين از آن حضرت مى‌خوانيم:

«السخي إنّما يجود من حسن الظنّ باللَّه والبخيل إنّما يبخل من سوء الظنّ باللَّه‌

؛ انسان سخاوتمند به خاطر حسن ظنّى كه به خداوند دارد به راحتى مى‌بخشد ولى انسان بخيل به خاطر سوء ظنش به خدا، بخل مى‌ورزد». [١٠]

روشن است كه در پرتو صفت سخاوت، پيوندهاى نوع دوستانه عميق‌تر شده و تعاون و همكارى در جامعه گسترده‌تر مى‌گردد و افزون بر تأمين بخشى از نيازهاى نيازمندان، از انبوه شدن ثروت در دست اغنيا مى‌كاهد.

سه. ايثار

«ايثار» صفت بسيار ممتازى است كه جز اولياء اللَّه و مؤمنان خالص و مخلص از عهده آن بر نمى‌آيند، زيرا ايثارگر نه تنها مالى را براى خويش نمى‌اندوزد، بلكه با وجود نياز شخصى، ديگران را بر خود ترجيح مى‌دهد. پيامبر اكرم و صحابه خاص آن حضرت و همچنين اهل‌بيت عليهم السلام نمونه‌هاى كاملى هستند كه خداوند در قرآن آنان را به اين صفت ممتاز ستوده است: «وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ» [١١] و مى‌فرمايد: «وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ‌ مِسْكِيناً وَيَتِيماً وَأَسِيراً». [١٢]

چهار. زهد

«زهد» و بى‌رغبتى به زرق و دنيا و زخارف آن‌

[١]. عيون الحكم والمواعظ، ص ٤٨٦.

[٢]. كافى، ج ١، ص ٢٠، ح ١٢. همچنين اين حديث در تحف العقول با اين عبارت آمده است: «واستنماء المال تمام المروّة» (تحف العقول، ص ٢٨٣).

[٣]. عيون الحكم والمواعظ، ص ١٢٥.

[٤]. موسوعة احاديث اهل‌البيت، ج ٦، ص ٢٤٥، ح ٧٣٦٩.

[٥]. همان.

[٦]. غررالحكم، شماره ٦٦٤٦.

[٧]. همان، شماره ٦٦٣٨.

[٨]. همان، شماره ٥٥١٢.

[٩]. كنز العمال، ج ٦، ص ٣٩٢، ح ١٦٢١٦.

[١٠]. همان، ح ١٦٢٠٩.

[١١]. حشر، آيه ٩.

[١٢]. انسان، آيه ٨.