با مثالى ساده مى‌توان فرق بين اسراف و تبذير را روشن ساخت: هرگاه در يك مهمانى به جاى تهيّه دو- سه نوع غذا، ده نوع غذا تهيّه كنند و همه آن مصرف شود، به يقين «اسراف» است و اگر براى ده نفر مهمان غذاى سى نفر آماده كنند و مقدار اضافى دور ريخته شود «تبذير» ناميده مى‌شود.

ج. گاهى تبذير به عنوان يكى از مصاديق اسراف به كار گرفته مى‌شود و مى‌توان گفت هر تبذيرى اسراف است گرچه هر اسرافى تبذير نيست؛ مثلًا مصرف اموال در امور خارج از شئون، اسراف است؛ ولى تبذير و ريخت و پاش به حساب نمى‌آيد.

اسراف و تبذير در اصطلاح:

با ملاحظه آنچه از آيات و روايات و كلمات انديشمندان دينى خواهد آمد، به دست مى‌آيد كه اسراف و تبذير در اصطلاح و فرهنگ دين چيزى جز آنچه از معناى لغوى گذشت، نيست.

قابل توجه آنكه گويا در فرهنگ قرآن و روايات، توسعه‌اى از نظر مصاديق در واژه اسراف داده شده، بدين گونه كه تعبير اسراف در موارد خارج از امور مالى نيز به كار رفته است؛ مثلًا به مطلق گناه، «اسراف بر نفس» اطلاق شده قرآن مى‌فرمايد: «يَا عِبَادِى الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَاتَقْنَطُوا مِنْ رَّحْمَةِ اللَّهِ» [١]؛ «رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِى أَمْرِنَا». [٢]

همچنين تعبير اسراف در مورد زياده‌روى در قصاص نيز آمده است: «فَلَا يُسْرِفْ فِّى الْقَتْلِ» [٣] و گاه درباره داورى و قضاوتى كه منجر به دروغ مى‌شود به كار رفته است، چنان‌كه در آيه ٢٨ سوره غافر آمده است: «إِنَّ اللَّهَ لَايَهْدِى مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ» و گاه به برترى‌جويى و استكبار و استثمار اطلاق شده است؛ در آيه ٣١ سوره دخان در مورد فرعون مى‌خوانيم:

«إِنَّهُ كَانَ عَالِياً مِّنَ الْمُسْرِفِينَ».

واژگان مرتبط:

در آيات و روايات عناوين خاصى در باب اسراف و ميانه‌روى به چشم مى‌خورد كه در تبيين حقيقت اسراف از ديدگاه اسلام نقش بسزايى دارند كه مهم‌ترين آنها عبارتند از:

[١]. زمر، آيه ٥٣.

[٢]. آل عمران، آيه ١٤٧.

[٣]. اسراء، آيه ٣٣.