دائرة المعارف فقه مقارن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٥٠٢ - ساعت مسجد جمعه يادآور ساعت داورى رستاخيز

مسجد جمعه يا جامع هر شهر در مركز يا در رأس بازار ساخته شده تا به فرمان سوره جمعه، هرگاه بانگ اذان از گلدسته‌ها پخش مى‌شود، بازاريان و مردم، داد و ستد را رها سازند و به سوى نماز جمعه بشتابند: «إِذَا نُودِىَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ». [١]

نتيجه اين فضاسازى اسلامى، براى بازار اين بود كه زمخشرى و صدرالمتألّهين در تفسير خود بر سوره جمعه مى‌نويسند: در زمان گذشته، به هنگام سحر و بعد از طلوع فجر، كوچه و بازار مملو از ازدحام سحر خيزانى بود كه با چراغ (از مدتى قبل) به سوى نماز جمعه مى‌شتافتند [٢]، و به همان نسبت، دل‌هاى مردم و بازاريان مملو از صفا و صداقت و درستى و اعتماد بود.

مسجد جمعه، معبر بازار:

« «لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى‌ حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلَا جُنُباً إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ»؛ در حال مستى و جنابت به مساجد [و نماز] وارد نشويد مگر آنكه به صورت عبورى از درى به درى باشد». [٣]

آنچه در بالا آمد يكى از تفاسير آيه است.

همان‌گونه كه در آيه فوق و فقه اسلامى نيز منعكس است، پيوند بازار و مسجد در شهرهاى اسلامى به گونه‌اى است كه مسجد جمعه به عنوان بخشى از معابر عمومى بازار مورد استفاده قرار مى‌گيرد؛ باشد كه مسلمانان به خصوص بازاريان در تمام لحظات زندگى از ياد خدا و آخرت غافل نمانند [٤] و به هنگام رفت و آمد عبرت گيرند و به ياد خدا افتند و از علاقه خود به غير خدا بكاهند و در وقت معامله خدا را در نظر داشته باشند و چون زمان نماز فرا مى‌رسد به صف نمازگزاران بپيوندند و به آيه‌ «وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ» [٥] عمل كنند و در ساير موارد به فرمان سوره جمعه همواره به ياد خدا باشند، تا رستگار شوند «وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ». [٦]

ساعت مسجد جمعه يادآور ساعت داورى رستاخيز:

« «إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكَادُ أُخْفِيهَا لِتُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا تَسْعَى»؛ ساعت قيامت آمدنى است حتماً. گاه آنرا نگاه خواهم داشت تا هر كس به آنچه مى‌كوشد پاداش يابد». [٧]

بر بالاى بعضى از مساجد جامع مانند مسجد جامع امام خمينى تهران ساعتى است كه بر بالاى آن آيه‌ «إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ» [٨] نوشته شده است، يعنى‌

[١]. جمعه، آيه ٩.

[٢]. تفسير الكشاف، چاپ دارالكتاب العربى بيروت، ج ٤، ص ٥٣٣؛ تفسير القرآن الكريم، انتشارات بيدار، قم، چاپ دوم، ١٣٦٦، ص ٢٢٩.

[٣]. نساء، آيه ٤٣.

[٤]. ر. ك: «بررسى تاريخچه فرهنگى- هنرى شهر اصفهان» در مجله‌معمارى و هنر ايرانى، شماره ٢، زمستان ١٣٦٦، ص ١٤ و كتاب بينش اسلامى و پديده‌هاى عمومى جغرافيايى، ص ١٠٨.

[٥]. بقره، آيه ٤٣.

[٦]. انفال، آيه ٤٥.

[٧]. طه، آيه ١٥.

[٨]. غافر، آيه ٥٩.