اما در آغاز مسجد واقعاً در مركز شهر بود بلكه در واقع مركز آن محسوب مى‌شد؛ اما اين مركز- همچون يك روح و يك بدن- رو در روى ساير قسمت‌ها قرار نداشت». [١]

كريستين نفاح در مقاله خود «مسجد كانون فعاليت جامعه اسلامى» مى‌نويسد:

«مساجد به مثابه مركز ارتباطى نهادهاى اجتماعى، مثل بيمارستان‌ها، آسايشگاه‌ها، نوانخانه‌ها و دانشگاه‌ها و مدارس عمل مى‌كند اما استقرار اين مساجد در مركز شهر كه با احاطه شدن به وسيله بازار و صنعتگران متعدد كانون اصلى شكل‌گيرى جمعيت شهرى است، گواهى است بر ضرورت و نقش عمومى آنان و هماهنگى اين پديده با تمام جوامع اسلامى جهان». [٢]

خوشبختانه پيام‌هاى قرآن مانند سوره جمعه كه مرتب شب‌ها و روزهاى جمعه چندين بار خوانده مى‌شود اثر بسيار سودمندى در تجّار و بازرگانان مسلمان گذاشت، به طورى كه بازارهاى خود را تجسّمى از پيام‌هاى آن كردند. به عنوان نمونه اگر به بناى بازارهاى اسلامى بنگريم مى‌بينيم:

بازار اغلب به مسجد جمعه ختم مى‌شود مانند بازارهاى تهران، اصفهان و شيراز، يا مسجد جامع محور آن است مانند مسجد گوهرشاد مشهد كه نشان دهنده جهت اقتصاد و تجارت مسلمانان است، يعنى هدف با محور فعاليت‌هاى اقتصادى جامعه، رسيدن به اللَّه و كمال انسانى است.

همان طور كه معماران و مهندسان شهرسازى تعبير كرده‌اند، بازار همچون ستون فقرات يك انسان است و اين همان تعبيرى است كه خداوند در قرآن براى مال كرده است: «أمْوَالُكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَاماً» [٣] (اموالى كه خداوند مايه قوام شما قرار داده است) و مسجد جمعه يا جامع به منزله رأس شهر است. [٤]

گنبد و گلدسته‌هاى مسجد گويى مرد عابدى را مجسم مى‌كند كه عرقچين بر سر گذاشته و دو دست خود را براى تسبيح و عبادت به سوى آسمان برافراشته و سقف زير گنبد، نمودار آسمان است و نمازگزاران همگام با تسبيح موجودات آسمان‌ها و زمين، خدا را تسبيح و عبادت مى‌كنند: «يُسَبِّحُ للَّهِ مَا فِى السَّماوَاتِ وَمَا فِى الْأَرْضِ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ». [٥]

به هنگام نماز جمعه گويى مردم يك شهر از كثرت به وحدت رسيده و انسان كبيرى را تشكيل مى‌دهند كه با هم نماز وحدت بخش مى‌خوانند، با هم به ركوع و سجود مى‌روند و خدا را تسبيح مى‌كنند.

[١]. مسجد آئينه اسلام، به نقل از هفته نامه ژوز آفريك، ترجمه سعيد شهرتاس، حديث ديگران در قلمرو فرهنگ و ادب، ص ٤٢٧، تهران، انتشارات كوير، چاپ اول، ١٣٧٧.

[٢]. پيام يونسكو، آذر ١٣٦٩، شماره ٢٤٢، سال ٢٢، ص ٣٥.

[٣]. نساء، آيه ٥.

[٤]. بينش اسلامى و پديده‌هاى جغرافيايى، مشهد، بنياد پژوهش‌هاى اسلامى، ١٣٦٨، ص ١٠٨.

[٥]. جمعه، آيه ١.