دائرة المعارف فقه مقارن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٣٤ - ب توليد از طريق مشاغل حرام

به حسب ظاهر در شعارها و قوانين رسمى به گونه‌اى ديگر مى‌گويند و مى‌نويسند؛ ولى حقيقت آن است كه بر اساس جهان‌بينى مادى، عملًا راهى جز «حداكثر خواهى سود» براى آنها باقى نمى‌ماند.

ولى اسلام به مقتضاى واقع‌گرايى خود و اهتمام ويژه به بُعد معنوى و ارزش‌هاى اخلاقى انسان، محدوديت‌هايى را در امر توليد قائل شده است كه داراى ريشه‌هاى فطرى است و از اعماق وجود انسان، سرچشمه مى‌گيرد. در اين نگاه، تمام آزادى‌هاى اقتصادى، در محدوده ارزش‌هاى اخلاقى و معنوى جاى دارد كه مى‌توان آن محدوديت‌ها و خطوط قرمز را در سه بخش خلاصه كرد:

الف. توليد فرآورده‌هاى زيانبار

اسلام به هيچ وجه به ضرر ديگران رضايت نمى‌دهد، حديث مشهور «لا ضرر» كه در كتب اهل سنت و شيعه از رسول خدا صلى الله عليه و آله وارد شده است‌ [١]، وجود هر نوع توليد زيان‌آور را ممنوع مى‌كند، خصوصاً آنجا كه توليد فرآورده‌اى به زيان‌هاى عظيم اجتماعى منجر شود و يا حقوق گسترده ديگران را پايمال كند؛ مانند توليداتى كه به تخريب محيط زيست، به خطر افتادن زندگى آبزيان و حيوانات، نابودى جنگل‌ها و آلودگى درياها، و يا توليد سلاح‌هاى كشتار جمعى منجر گردد.

توليد انواع قرص‌هاى روان گردان، مواد مخدر، مشروبات الكلى، كتب ضلال،DCها و فيلم‌هاى مستهجن و مبتذل كه به امنيت اجتماعى خانواده‌ها آسيب مى‌رساند و جامعه را به مفاسد و منكرات آلوده مى‌كند، و متأسّفانه در جهان امروز حجم عظيمى از درآمد نامشروع را به خود اختصاص داده، از همين قبيل است.

از نگاه اسلام، توليد، توزيع، خريد و فروش و مصرف اين قبيل محصولات، جملگى حرام و نامشروع است و از مصاديق روشن «اكل مال به باطل» است كه در قرآن صريحاً از آن نهى شده است.

بنا به گفته شهيد صدر «قاعده لاضرر» حتى پروژه‌هاى بزرگ توليدى را كه با توليدات انبوه خود باعث ورشكستگى واحدهاى توليدى كوچك‌تر مى‌شوند، شامل مى‌شود. [٢]

به بيان ديگر: «لاضرر» محدود به ضررهاى فردى نيست؛ ضررهاى جمعى را نيز به طور مسلم فرا مى‌گيرد. البته اين بدان معنا نيست كه به طور كلى از تكامل ابزار توليد و به تعبير ديگر توليد آسان‌تر و ارزان‌تر جلوگيرى شود.

ب. توليد از طريق مشاغل حرام‌

اسلام، براى توليد و ثروت افزايى، و تحصيل مالكيّت آن حدود و ثغور خاصى قائل شده است، و آن را در چارچوب قراردادهاى ويژه‌اى از عقود و ايقاعات، به رسميت مى‌شناسد و از تمام شيوه‌هاى توليدىِ نشأت گرفته از فعاليت‌هاى حرام، چون‌

[١]. ر. ك: كافى، ج ٥، ص ٢٨٠؛ مسند احمد، ج ١، ص ٣١٣.

[٢]. ر. ك: اقتصادنا، ص ٦٠٧-/ ٦٠٨.