دائرة المعارف فقه مقارن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٤٨ - پنج حقوق ديگر

مى‌پردازد». آن مرد گفت: اگر حق معلوم از نوع زكات و صدقه‌هاى واجب نيست، پس چيست؟ امام پاسخ داد:

«هوالشي‌ء يخرجه من ماله إن شاء أكثر و إن شاء أقلّ على قدر ما يملك‌

؛ «حق معلوم» مقدارى از مال است كه آدمى آن را به اندازه توانايى‌اش- كم يا زياد- به نيازمندان مى‌پردازد». آن مرد گفت: با اين مال چه كارى بايد صورت گيرد (در چه راهى بايد مصرف گردد؟) امام عليه السلام پاسخ داد:

«يصل به رحماً ويقوى به ضعيفاً و يحمل به كلًاّ أو يصل به أخاً له في اللَّه أو لنائبة تنوبه‌

؛ به وسيله آن صله رحم بجا آورد، ناتوانى را دستگيرى كند، بارى را از دوش كسى بردارد يا به برادر دينى‌اش از آن مال عطا نمايد يا محنتى را از او دور كند». [١]

چهار. وقف‌

از اين نكته نبايد غافل بود كه مسأله وقف در اسلام اهميّت خاصى دارد به گونه‌اى كه در سراسر جهان اسلام زمين‌ها، اماكن، بيمارستان‌ها، مدارس و دانشگاه‌هاى زيادى را به صورت موقوفه مى‌بينيم.

موقوفات، اموال را از مالكيّت اشخاص حقيقى خارج كرده و به مالكيّت عموم در مى‌آورد و همين امر از انباشته شدن ثروت‌ها در ملك اشخاص در حدّ زيادى جلوگيرى مى‌كند.

پيشوايان اسلام در مسأله وقف پيشگام بودند.

داستان اوقاف متعدد اميرمؤمنان على عليه السلام كه تقريباً شامل همه اموال آن حضرت مى‌شد- چه آنها كه از طريق سهم غنايم جنگى به دست آمده بود و يا آنها كه از كدّ يمين و احياى اراضى موات و حفر چاه به دست مى‌آمد- معروف است. بسيارى از ثروتمندان در طول تاريخ نيز از اين سنت حسنه پيروى كردند و اموال كلان خود را به صورت موقوفه درآوردند و از اين طريق از انباشته شدن اموال پيش‌گيرى شد.

در روايتى مى‌خوانيم كه فردى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله پرسيد: زمينى بسيار مرغوب دارم. آن را چه كنم؟

فرمود:

«احبس أصلها وسبّل ثمرتها

؛ اصلش را وقف كن و محصولش را در امور خيريه مصرف نما». [٢]

پنج. حقوق ديگر

افزون بر آنچه در پيش گفته شد، اسلام با ايجاد روحيه برادرى و تعاون و تشويق مسلمانان به رعايت حال فقرا و نيازمندان جامعه با توصيه به انفاق‌هاى مستحب مانند: وصيت‌ها، هبه‌ها صدقه‌ها از جلوى انباشته شدن بى‌رويه ثروت در دست اغنيا را گرفته است.

بى‌گمان تأثير اين‌گونه انفاق‌ها در مهار ثروت‌ها، كمتر از تأثير انفاقات واجب نيست.

تأكيدهاى قرآن و روايات درباره اين‌گونه انفاقات و وعده پاداش‌هاى گسترده براى آن به قدرى فراوان است كه به نظر مى‌رسد اسلام به ترك كامل آنها و بسنده كردن به انفاقات واجب، هرگز راضى نيست.

در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله وارد شده است:

[١]. نورالثقلين، ج ٥، ص ٤١٧، ح ٢٥.

[٢]. كنز العمال، ج ١٦، ص ٦٣٤، ح ٤٦١٥٠.