دائرة المعارف فقه مقارن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٩٤ - ٣ عفو (ميانهروى حكيمانه)

آنها به زمين ريخت و فرمود:

«هذا الإسراف‌

؛ اين اسراف است». سپس مشت ديگرى از سنگريزه را گرفت و دست خود را به اندازه‌اى باز كرد كه بعضى از سنگريزه‌ها ريخت و بعضى ديگر در كف دست باقى ماند و فرمود:

«هذا القَوام‌

؛ اين قوام است». [١]

در برخى از احاديث، از اين حالت ميانه‌روى، به عنوان «امر بين امرين» ياد شده است از جمله:

امام صادق عليه السلام به سفيان ثورى فرمود:

«أفلا ترون أنّ اللَّه تبارك و تعالى قال غير ما أراكم تدعون الناس إليه من الأثرة على أنفسهم و سمّى مَن فعل ما تدعون الناس إليه مسرفاً وفي غير آية من كتاب اللّه يقول:

«إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ»

فنهاهم عن الإسراف ونهاهم عن التقتير لكن أمر بين أمرين لا يعطي جميع ما عنده‌

؛ آيا نمى‌بينيد كه خداوند تبارك و تعالى چيزى را مى‌فرمايد كه مخالف آن ايثارى است كه شما مردم را به آن دعوت مى‌كنيد و خداوند كسى را كه به آن (ايثار) عمل كند «مسرف» ناميده است و در آيات متعدّدى از كتاب خدا آمده است كه «خداوند اسرافكاران را دوست ندارد» پس، از اسراف و تقتير (بخل) نهى كرده است. آنچه مرضىّ خداوند است «امر بين امرين» و حد وسط اسراف و تقتير است؛ نه آنكه همه اموالش را ببخشد». [٢]

در برخى از رهنمودهاى پيشوايان معصوم عليهم السلام از حالت ميانه روى با تعبير ديگرى ياد شده است و اشاره دارد كه حقيقت ميانه‌روى چيزى است ميان «دو مكروه» (دو ناپسند).

راوى مى‌گويد:

«سألت أبا الحسن الأوّل (موسى بن جعفر عليه السلام) عن النفقة على العيال، فقال: ما بين المكروهين: الإسراف و الإقتار

؛ از حضرت موسى بن جعفر درباره مقدار نفقه بر عيال پرسيدم، فرمود: بين دو امر ناپسند است: اسراف و اقتار». [٣]

راوى ديگرى مى‌گويد: از امام رضا عليه السلام مقدار مالى كه بايد بر اهل و عيال هزينه شود سؤال كردم، امام فرمود:

«بين المكروهين‌»

. عرض كردم كه

«ما أعرف المكروهين‌

؛ منظور از مكروهين را نفهميدم».

امام عليه السلام جواب داد:

«بلى يرحمك اللَّه أما تعرف أنّ اللَّه عزّ و جلّ كره الإسراف و كره الإقتار

؛ آرى خدا تو را رحمت كند آيا نمى‌دانى كه خداى عزّ و جلّ اسراف و اقتار را نمى‌پسندد؟» [٤]

٣. عفو (ميانه‌روى حكيمانه)

«عفو» معانى مختلفى دارد كه يكى از آنها همان معناى معروف و ديگرى ميانه روى حكيمانه است.

به بيان ديگر عفو، نوع ويژه‌اى از زندگى است كه حد وسط ميان اقتار و اسراف را بازگو مى‌كند.

در عوالى اللئالى در تفسير آيه‌ «وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ» [٥]، از امام صادق عليه السلام نقل شده است كه فرمود:

«إنّ العفو هو الوسط من غير إسراف ولا تقتير

؛ عفو در اين آيه به معناى حدّ وسط است يعنى انفاق بدون اسراف و بخل». [٦]

[١]. بحارالانوار، ج ٦٦، ص ٢٦١، باب ٣٧.

[٢]. كافى، ج ٥، ص ٦٧، ح ١.

[٣]. همان، ج ٤، ص ٥٥، ح ٢.

[٤]. خصال، ج ١، ص ٥٤، ح ٧٤.

[٥]. بقره، آيه ٢١٩.

[٦]. عوالى اللئالى، ج ٢، ص ٧٣، ١٩٠.