و رفاه عمومى رهنمودهاى لازم را ارائه داده و راهكارهاى لازم را براى رسيدن به شاخص‌هاى مطلوب توسعه مشخص ساخته است؛ ولى بار ديگر تأكيد مى‌كنيم توجه صرف به توسعه اقتصادى و ناديده انگاشتن معنويت، ايمان و عدالت در اين پروسه هرگز مطلوب اسلام نيست، زيرا با اهداف عاليه مكتب اسلام كه همان رشد و تعالى معنوى بشر است، ناسازگار است و در نهايت، بدون اين هدف عالى، توسعه حقيقى محقّق نخواهد شد، همان‌گونه كه در جهان مادّى و خالى از معنويت امروز شاهديم.

نكته ديگرى كه نبايد از آن غافل شد اين است كه براى رسيدن به توسعه اقتصادى تشكيل حكومت اسلامى و قرار گرفتن همه تكاپوهاى اقتصادى در مسيرى نظام‌مند، هدف‌دار و تعريف شده، امرى ضرورى است. در واقع بدون تشكيل حكومت و يا تحت سلطه حكومت غير اسلامى، رسيدن به توسعه اقتصادى مورد نظر اسلام امرى ناممكن و يا حداقل بسيار دشوار است.

ممكن است در صورت فقدان حكومت اسلامى، هر مسلمانى در زندگى شخصى خود به توسعه بينديشد و براى آن تلاش كند؛ ولى هرگز اين تكاپوها نمى‌تواند براى يك كشور رشد و توسعه مطلوب اسلام را به ارمغان آورد، بلكه تلاشى مقطعى و جزيى است كه حداكثر مى‌توان به پاره‌اى از شاخص‌هاى توسعه، آن هم به طور محدود رسيد؛ ولى توسعه پايدار و مورد نظر اسلام فقط با تشكيل حكومت اسلامى، به‌وسيله مردان صالح، كاردان و دلسوز به ثمر خواهد نشست.

منابع و مآخذ

١. قرآن كريم.

٢. نهج‌البلاغه (با تحقيق دكتر صبحى صالح).

٣. ارزش‌ها و توسعه، محمدنقى نظرپور، پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامى، چاپ اوّل، بهار ١٣٧٨ ش.

٤. اسد الغابة، ابن اثير، دارالكتب العربى، بيروت.

٥. اسلام و چالش اقتصادى، محمد عمر چپرا، ترجمه سيد حسين ميرمعزى- على اصغر هادوى نيا- احمد على يوسفى- ناصر جهانيان، پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامى، چاپ اوّل، ١٣٨٤ ش.

٦. الاصابة فى معرفة الصحابة، ابن حجر عسقلانى، تحقيق شيخ عادل احمد عبدالموجود، دارالكتب العلمية، بيروت، ١٤١٥ ق.

٧. اقتصاد، رشد و توسعه، دكتر مرتضى قره‌باغيان، تهران، نشر نى، ١٣٧٠ ش.

٨. انتقال علم و تكنولوژى به جهان سوم، پروفسور محمد عبدالسّلام، ترجمه هاله المعى- محمدرضا بهارى، انجمن فيزيك ايران، تهران، ١٣٦٧ ش.

٩. بحارالانوار، محمد باقر مجلسى، مؤسسة الوفاء، بيروت، چاپ دوم، ١٤٠٤ ق.

١٠. بن بست توسعه در جهان سوم، مهدى پازوكى، انتشارات كيهان، تهران، ١٣٦٨ ش.

١١. پديده‌شناسى فقر و توسعه، نظارت و اشراف محمد حكيمى، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى، قم، چاپ اول، ١٣٨٠ ش.

١٢. پول، بهره، بحران‌هاى اقتصادى- اجتماعى، هلموت كروتيس، ترجمه حميدرضا شهميرزادى، كانون انديشه‌