دائرة المعارف فقه مقارن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٧٦ - ب توكّل

و ضبط بوده و دست انسان در آن بسته است: «مَا أَصَابَ مِنْ مُّصِيبَةٍ فِى الْأَرْضِ وَلَا فِى أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِى كِتَابٍ مِّنْ قَبْلِ أَنْ نَّبْرَأَهَا إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ». [١] مى‌پندارند مفهوم آيه اين است كه انسان در سرنوشت خود آزاد نيست و همه چيز به طور جبرى و بدون اختيار صورت مى‌پذيرد.

عقيده جبر آثار اجتماعى فراوانى دارد. اين عقيده دست حكّام ظلم و زور را باز و دست انتقام مظلوم را مى‌بندد و بر اساس آن غاصب، ثروتمند و مرفه، آنچه را به حق يا به ناحق در اختيار دارد، موهبت و خواست و مشيّت الهى مى‌داند و فقيران و بيچارگان نيز به خود جرأت مبارزه با آنها را نمى‌دهند، زيرا مبارزه با آنها را مبارزه با خدا (با تقدير خدا) مى‌پندارند، بلكه حاضر نمى‌شوند براى به دست آوردن نعمت تلاش كنند، زيرا مى‌گويند: با قسمت و تقدير نمى‌توان مبارزه كرد.

معتقد به جبر خيال مى‌كند ظالم و مظلوم، غاصب و مغصوب، مستقيماً با خدا طرف‌اند؛ نه با هم. صاحب حق با پايمال كننده حق خود كارى ندارد، زيرا حقى را پايمال نكرده و آنچه اتفاق افتاده اراده حتمى پروردگار بدون دخالت اراده ديگران بوده است.

پيروان مكتب اهل‌بيت هر دو عقيده را نفى مى‌كنند و مسلمانان را به روش «أمرٌ بين‌الامرين» و راه وسط و متعادل دعوت مى‌نمايند. مقصود از راه وسط آن است كه افعال انسان هم به خدا و هم به انسان مستند است: «لا جبر و لا تفويض بل امرٌ بين الامرين» در اين عقيده ضمن آنكه خداوند مدبّر همه امور شمرده شده، نقش انسان نيز ناديده گرفته نشده و سرنوشت و تقدير او به دست خود او سپرده شده است. به بيان ديگر: خداوند انسان را مختار آفريده تا بتواند راه سعادت خود را برگزيند، [٢] بنابراين موظف است با عوامل فقر مبارزه كند و تن به ظلم و ستم و استثمار ندهد.

ب. توكّل:

يكى ديگر از مفاهيم اسلامى كه گاه از سوى افرادى تحريف مى‌شود، مفهوم توكل است.

برداشت منفى از توكل آن است كه انسان همان طورى كه گاهى خودش كارهاى مربوط به خود را انجام نمى‌دهد، بلكه براى آنها وكيل مى‌گيرد و آن وكيل به جاى موكل و بر اساس مصالح او، وارد عمل مى‌شود. به همين گونه نيز كارها را به خدا واگذار كند تا او برايش انجام دهد و چون خدا «نعم الوكيل» [٣] و بر همه كارها قادر است بهتر است انسان خيال خود را راحت كرده و به خداوند وكالت تام الاختيار بدهد و خود استراحت كند و از تلاش و كوشش باز ايستد. [٤]

اين برداشت از توكل به يقين خطرناك است‌

[١]. حديد، آيه ٢٢.

[٢]. براى آشنايى بيشتر با مكتب جبر و اختيار و طرفداران آنها، همچنين توضيح عقيده پيروان اهل‌بيت به كتاب «عدل الهى»، اثر علامه شهيد مرتضى مطهّرى و پيام قرآن، ج ٤ مراجعه شود.

[٣]. آل عمران، آيه ١٧٣.

[٤]. ر. ك: مبسوط سرخسى، ج ٣٠، ص ٢٤٧ (در اين كتاب سخنان و استدلال برخى را بر اين نوع برداشت از توكل، نقل كرده و پاسخ مى‌دهد).