دائرة المعارف فقه مقارن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٨٠ - ج عزلت

به يقين استعمارگران و عوامل آنها براى رسيدن به اهداف خود از افكارى كه به عزلت دعوت مى‌كند، سود فراوان مى‌برند.

د. صبر:

از جمله مفاهيم تحريف شده «صبر» است. در ميان مباحث اخلاقى كمتر بحثى به اندازه صبر مورد توجه قرآن قرار گرفته و در بيش از ٩٠ آيه به آن سفارش شده است.

در روايتى منزلت صبر در ميان اجزاى ايمان همانند سر در ميان اعضاى بدن انسان دانسته شده است و همان‌گونه كه سر رئيس بدن است و بدون آن براى انسان حيات ممكن نيست، صبر نيز در ميان اجزاى مختلف ايمان چنين است. [١] در اهميت صبر همين بس كه پاداش بسيارى از خوبيها از ناحيه خداوند به مقدار مشخص تعيين شده؛ ولى درباره اجر صابران مى‌فرمايد: «إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ». [٢]

با همه اهميتى كه صبر در اسلام دارد متأسفانه برخى با برداشتى غلط آن را مرادف با تحمّل ظلم و ستم، مى‌دانند. نتيجه اين برداشت انحرافى در طول تاريخ مسلمين، تحقير، ذلّت و استهزاى آنها از سوى ديگران بوده است.

ولى صبر و شكيبايى در اسلام انواع و اقسامى دارد كه هيچ يك از آنها تحمّل ظلم و خوارى و سازش با ستمگران را نتيجه نمى‌دهد.

١. صبر در برابر خواسته‌هاى نفس (صبر بر شهوات)؛ [٣] يعنى ايستادگى در برابر هوا و هوس سركش كه انسان را به گناه مى‌كشاند.

٢. صبر در برابر طاعت الهى؛ [٤] مى‌دانيم انجام واجبات و ترك محرمات معمولًا آميخته با مشكلاتى است كه اگر انسان استقامت نداشته باشد، آنها را رها مى‌كند، همان‌گونه كه در قرآن آمده:

«فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبَادَتِهِ». [٥] برخى گفته‌اند به كارگيرى واژه اصطبار به جاى صبر كه دلالت بر مبالغه مى‌كند، حاكى از اهميت صبر بر طاعت خداوند است. [٦]

٣. صبر در تبليغ و دعوت به حقايق دينى و استقامت در راه امر به معروف و نهى از منكر؛ پيامبران الهى تمثّل عينى چنين صبرى بوده‌اند، لذا قرآن از قول آنان حكايت مى‌كند كه مى‌گفتند: «وَلَنَصْبِرَنَّ عَلَى مَا آذَيْتُمُونَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ». [٧] نيز خداوند پيامبر اسلام را تسلّى مى‌دهد كه اگر تو را تكذيب كردند، نگران نباش، زيرا پيامبران گذشته را نيز تكذيب كردند ولى آنان صبر و پايدارى داشتند: «وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِّنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَى‌ مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا». [٨]

٤. صبر در برابر مشكلات حيات فردى و اجتماعى ومصائب؛ [٩] بيشترين تحريف مفهوم صبر در اين مورد

[١]. نهج‌البلاغه، قصار ٨٢.

[٢]. زمر، آيه ١٠.

[٣]. در روايات از آن به «صبر در برابر معصيت» تعبير شده است. (ر. ك: بحارالانوار، ج ٧٩، ص ١٣٦؛ كنز العمال، ج ٣، ص ٢٧٣، ح ٦٥١٥).

[٤]. در روايات نيز به آن اشاره شده است (ر. ك: مدرك پيشين).

[٥]. مريم، آيه ٦٥.

[٦]. الصبر فى القرآن (يوسف قرضاوى)، ص ٤٦.

[٧]. ابراهيم، آيه ١٢.

[٨]. انعام، آيه ٣٤.

[٩]. ر. ك: بحارالانوار، ج ٦٨، ص ٩٦ به بعد؛ كنز العمال، ج ٣، ص ٢٧٣ به بعد.