دائرة المعارف فقه مقارن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٢١ - ٨ گستردگى منابع اقتصادى

صادق عليه السلام از اجدادش از اميرمؤمنان نقل كرده، اين جمله مى‌فرمايد:

«لاتنس صحتك وقوّتك وفراغك وشبابك ونشاطك أن تطلب بها الآخرة

؛ فراموش مكن كه بايد تندرستى و قوّت و فراغت و جوانى و نشاطت را براى به‌دست آوردن آخرت به‌كارگيرى». [١] و بهره‌ات از اين امور پنجگانه آن باشد كه از آن به نفع آخرت خويش استفاده كنى.

روشن است كه اين نگاه؛ يعنى نگاه ابزارى به دنيا و سرپل دانستن به آن و سبب كمالات و معنويت شمردنش، نه تنها از كار و تلاش فعّال اقتصادى نمى‌كاهد، بلكه سبب توليد بيشتر و ايجاد رفاه عمومى افزون‌تر مى‌شود، زيرا انسانى كه از اين نگاه برخوردار باشد هرگز انگيزه و تلاش و درآمد خود را به رفع نيازهاى شخصى خويش و برطرف ساختن حاجات مادى طول زندگى خود در دنيا، محدود نمى‌كند، بلكه رفع نياز همسايگان و نزديكان و ساير برادران دينى و حتى نيازهاى جامعه بزرگ خويش و جوامع فقير را نيز انگيزه تلاش اقتصادى خود قرار مى‌دهد، زيرا او به دنبال ساختن و استحكام پل و گسترش ابزار تحصيل آخرت است و مى‌داند كه هر چه پل و ابزار بيشتر و مستحكم‌ترى بسازد درجات عالى‌ترى از آخرت و كمالات را طى خواهد كرد.

بر همين اساس فعاليت‌هاى اقتصادى او افزون بر اين گستردگى، از سلامت بالايى برخوردار است و هيچ‌گونه تضييع حقوق ديگران را در بر ندارد، بلكه در تمام مراحل توليد و مصرف و توزيع با احترام به حقوق ديگران و رعايت عدالت وتكريم، همراه است.

فعّال اقتصادى‌اى كه آخرت را هدف و دنيا را ابزار مى‌بيند تنها محدوديتى كه متوجه اوست محدوديت در مصرف است و در توليد و درآمد مشروع، هيچ‌گونه محدوديتى براى او نيست، بلكه در صورت برخوردارى از عوامل توليد، نظير نيروى انسانى، زمين، تكنولوژى و مديريت كارآمد، با رعايت موازين شرعى و پرداخت حقوق واجب و مستحب مالى و با قصد قربت، به توليد گسترده اقدام مى‌كند تا نيازمندى‌هاى بيشترى را از بندگان خدا مرتفع سازد و درجات بالاترى را در آخرت به‌دست آورد.

سيره اقتصادى پيشوايان اسلام به ويژه اميرمؤمنان على عليه السلام و كار و تلاش اقتصادى فوق‌العاده و توليد و درآمد فراوان آن حضرت در دورانى كه خلافت ظاهرى را بر عهده نداشت با همين نگاه توجيه مى‌شود.

٨. گستردگى منابع اقتصادى‌

گرچه منابع اقتصادى در كره زمين ما از يك نظر محدود است؛ مقدار آب‌ها، زمين‌ها، منابع زيرزمينى و حتى اكسيژن موجود در هوا حدّ معينى دارد و به فرموده قرآن « «وَإِنْ مِّنْ شَىْ‌ءٍ إِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَّعْلُومٍ»؛ هيچ چيز نيست مگر آنكه خزائن آن نزد ماست ولى ما جز به اندازه معيّنى آن را نازل نمى‌كنيم»؛ [٢] ولى به يقين اين منابع بسيار بيشتر از آن است كه اكنون از آن بهره مى‌گيريم؛ كشف منافع‌

[١]. وسائل الشيعه، ج ١، ص ٩٠، ح ٢١١.

[٢]. حجر، آيه ٢١.