دائرة المعارف فقه مقارن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٤٢ - چهار منع درآمدهاى نامشروع

را سرچشمه حسد، كينه، عداوت و اختلاف شمرده است.

سه. نفى تطفيف و اجحاف‌

در نظام اقتصادى اسلام مسئله رعايت عدل و انصاف در معاملات، مورد توجه جدى قرار گرفته است؛ از جمله كم فروشى يكى از بزرگترين گناهان شمرده شده و كم فروشان به عذاب شديد الهى تهديد شده‌اند. در قرآن مجيد مى‌خوانيم:

« «وَيْلٌ لِّلْمُطَفِّفِينَ* الَّذِينَ إِذَا اكْتَالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ* وَإِذَا كالُوهُمْ أَوْ وَّزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ»؛ واى بر كم فروشان، آنان كه هنگامى كه مى‌خواهند براى خود كيل كنند حق خود را به طور كامل مى‌گيرند؛ اما زمانى كه مى‌خواهند براى ديگران كيل يا وزن كنند كم مى‌گذارند». [١]

قرآن با اشاره به فلسفه حرمت كم فروشى مى‌فرمايد: كم فروشى از عوامل فساد در زمين است؛ در داستان شعيب آنجا كه قوم خود را مخاطب ساخته، مى‌خوانيم: « «أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلَا تَكُونُوا مِنْ الْمُخْسِرِينَ* وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ* وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِى الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ»؛ حق پيمانه را ادا كنيد و ديگران را به خسارت ميفكنيد. با ترازوى صحيح وزن كنيد و حق مردم را كم نگذاريد و در زمين فساد نكنيد». [٢]

نكته قابل توجه اينكه تعبير به‌ «وَلَا تَعْثَوْا فِى الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ» اشاره به اين مطلب است كه تطفيف موجب فساد است، چه اينكه باعث به هم خوردن تعادل اقتصادى است و نوعى سرقت در اموال ديگران محسوب مى‌شود.

مبارزه اسلام در مورد معاملات عادلانه، به نهى از تطفيف و كم فروشى محدود نمى‌شود، بلكه اسلام قيمت‌هاى ظالمانه و توأم با اجحاف را نيز نوعى خروج از عدالت مى‌داند.

اميرمؤمنان على عليه السلام در اين باره از قول رسول خدا صلى الله عليه و آله نقل مى‌كند كه فرمودند:

«وليكن البيع بيعاً سمحاً بموازين عدل وأسعار لاتجحف بالفريقين من البائع والمبتاع‌

؛ خريد و فروش بايد با سهولت و آسانى باشد و قيمت‌ها بر محور عدل و انصاف تعيين گردد به گونه‌اى كه به هيچ يك از دو طرف معامله اجحاف نشود». [٣]

در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مى‌خوانيم:

«إنّ اللَّه يحبّ سمحَ البيع، سمح الشراء، سمح القضاء

؛ خداوند آسان‌گيرى در امر خريد و فروش و داورى را دوست مى‌دارد». [٤]

روشن است كه رعايت اين موازين تا چه ميزان مى‌تواند در جلوگيرى از تمركز ثروتها مؤثر باشد.

چهار. منع درآمدهاى نامشروع‌

در دنياى مادى كه فعاليت‌هاى اقتصادى آن بر محور درآمد بيشتر با كار كمتر دور مى‌زند يكى از

[١]. مطففين، آيه ٣-/ ١.

[٢]. شعراء، آيات ١٨١-/ ١٨٣.

[٣]. نهج‌البلاغه، نامه ٥٣.

[٤]. سنن ترمذى، ج ٢، ص ٣٩٠، ح ١٣٣٤؛ كنز العمال، ج ٤، ص ٤٤، ح ٩٤٢٦.