دائرة المعارف فقه مقارن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٤٦ - ١ انگيزههاى مصرف

«مصرف» مؤثر باشد. [١] برابر اين نگرش، رفاه و لذت‌خواهى، معيار همه چيز است و انسانِ اقتصادى مساوى با نيازها و خواسته‌هاى مادى است كه با تفكر مادى و تربيت الحادى نمى‌تواند از لذت‌طلبى‌هاى خودخواهانه، رها باشد. بدين‌سان آرمان نهايى همه فعاليت‌ها و رفتارهاى اقتصادى انسان، در محدوده تنگ مادى و لذات جسمانى خلاصه مى‌شود.

به همين دليل انسان‌ها در اين دو مكتب اقتصادى، در يك چرخش تكرارى قرار مى‌گيرند يعنى توليد مى‌كنند تا مصرف كنند و مصرف مى‌كنند تا توليد نمايند (توليد براى مصرف و مصرف براى توليد).

ولى در بينش دينى، كه انسان داراى دو بُعد جسمى و روحى است و از حيث زمانى، وجودش به گستره ابديت پيوند خورده است، انگيزه‌هاى مصرف تنها در حوزه نيازهاى مادى خلاصه نمى‌شود، بلكه نيازها و خواسته‌هاى معنوى و روحى نيز در ايجاد انگيزه مصرف نقش بسزايى دارد و بلكه مى‌توان گفت: هدف واقعى همان خواسته‌هاى معنوى است كه نيازهاى مادّى مقدّمه آن است.

لذا در اين بينش حتى پيامبران و اولياى الهى كه در اوج معنويت و عرفان هستند به نيازهاى مادى و طبيعى خويش پاسخ مى‌دهند. «وَما أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَيَمْشُونَ فِى الْأَسْوَاقِ». [٢]

بلكه حتّى آنان كه از مصرف نعمت‌هاى الهى خوددارى مى‌كنند، نكوهش مى‌شوند: «قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِى أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِىَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِى الْحَيَاةِ الدُّنْيَا خَالِصَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ». [٣]

ولى- چنانكه گذشت- با وجود اين، برخلاف دو مكتب اقتصادى رايج، تأمين نيازهاى مادّى نمى‌تواند هدف نهايى انسان باشد، بلكه هدف نهايى، رسيدن به كمال و سعادت حقيقى و قرب الهى است.

لذا در قرآن در كنار امر به مصرف به تكاليف مهمّ اشاره شده كه گوياى وجود ارتباطِ انگيزشى ميان مصرف و انجام آن تكاليف است؛ از جمله مى‌خوانيم:

«يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنْ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحاً». [٤]

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَاشْكُرُوا للَّهِ». [٥]

«وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمْ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّباً وَاتَّقُوا اللَّهَ». [٦]

«كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ». [٧]

دستور به انجام امورى چون: «عمل صالح»، «شكرگذارى»، «رعايت پارسايى و تقوا» و «اداى حقوق مالى» همراه با امر به مصرف در اين آيات، بيانگر ارتباط ميان مصرف و اين اعمال معنوى و ارزشى است و نشان مى‌دهد كه مصرف كردن در نگاه دين بايد به انگيزه دستيابى به اين اهداف بلند و متعالى باشد.

[١]. ر. ك: خداوندان انديشه سياسى، ج ٣، ص ١٢٣٥-/ ١٢٤٢.

[٢]. فرقان، آيه ٢٠.

[٣]. اعراف، آيه ٣٢.

[٤]. مؤمنون، آيه ٥١.

[٥]. بقره، آيه ١٧٢.

[٦]. مائده، آيه ٨٨.

[٧]. انعام، آيه ١٤١.