درك كرده بود، مأمور اين كار بود، در بازارها گردش مى‌كرد و امر به معروف و نهى از منكر مى‌كرد، هر چند بعضى گفته‌اند كه او در عصر پيامبر صلى الله عليه و آله مأمور اين كار نشد، بلكه در عصر خليفه دوم بود. [١]

در بسيارى از مواقع شخص پيامبر صلى الله عليه و آله اين وظيفه مهم را بر عهده مى‌گرفت به ويژه در مسائل مربوط به احتكار و تقلب و غش در معامله و مانند آن خود حضرت نظارت مى‌كرد.

و نيز در حالات على عليه السلام مى‌خوانيم كه شخصاً امور مربوط به حسبه را بر عهده مى‌گرفت، گاه از بازار قصابان مى‌گذشت و آنها را از اعمال خلاف نهى مى‌فرمود. [٢] و گاه بر كار ماهى فروشان نظارت داشت و آنها را از فروش ماهيان حرام جلوگيرى مى‌كرد. [٣]

ولى با گذشت زمان، مسأله «حسبه» گسترش يافت و تدريجاً به صورت يك اداره مهم و گسترده و وسيع درآمد، و مأموران آن به نام «مُحتسب» در كوچه و بازار و شوارع بزرگ، شب و روز به گشت زنى مشغول بودند و بر مسائل مختلف اجتماعى، نظارت داشتند و متخلفان را گاه در محل مجازات مى‌كردند و گاه- نظير مأموران راهنمايى امروز- دستگير كرده نزد قاضى مى‌فرستادند.

دايره «حسبه» آن قدر وسيع شد كه «جرجى زيدان» نويسنده معروف تاريخ تمدّن اسلامى مى‌نويسد: «حسبه يك منصب دينى مانند منصب قضاوت است، و محتسب بر امور منكرات، نظارت، و به مقدار لازم تعزير و تأديب مى‌كند، و مردم را به رعايت مصالح عامه در شهرها وادار مى‌سازد؛ مانند:

جلوگيرى از سدّ معبر، جلوگيرى از باربرها و صاحبان كشتى از اينكه بيش از حدّ بر مركب خود حمل كنند (و سبب ضايعاتى بر مركب يا اموال گردند) و نيز دستور مى‌دهد ديوارهاى سست و خطرناك را ويران كنند، و هر چيزى كه ممكن است به رهگذران آسيب برساند از جاده‌ها بردارند، و نسبت به مسأله تقلّب و تدليس در كسب و كار و پيمانه و وزن، نظارت كرده از هرگونه اجحاف و تعدى جلوگيرى كنند.

اين امر در اصل از وظايف قاضى بود؛ ولى چون قاضى عملًا نمى‌توانست همه اين كارها را انجام دهد آن را جدا ساخته، به صورت وظيفه مستقلى درآوردند ....

رياست اين امر حتماً بايد بر عهده فرد صالح و موجّهى مى‌بود، زيرا خدمتى دينى محسوب مى‌شد. و محتسب بدون چنين موقعيتى قادر بر انجام وظيفه نبود.

رئيس امور حسبه نيز نمايندگانى براى خود جهت رسيدگى به ساير مناطق تعيين مى‌كرد، او مى‌توانست هر روز در مساجد مهم بنشيند، و نايبان او در بازارها بر امور پيشه‌وران و صاحبان مشاغل مختلف نظارت كنند.

در مصر رئيس امور حسبه، يك روز در مسجد جامع قاهره، و روز ديگر در مسجد فسطاة جلوس‌

[١]. تراتيب الإدارية، ج ١، ص ٢٨٥.

[٢]. كنز العمال، ج ٤، ص ١٥٨.

[٣]. وسائل، ج ١٦، ص ٣٣٢.