دائرة المعارف فقه مقارن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٨١ - ٢ تأمين عدالت

لحاظ تأثيرپذيرى از نفع‌طلبى‌هاى فردگرايانه به يقين، به تنهايى از عهده آن بر نمى‌آيد، به همين جهت براى ساختن نظام‌هاى عادلانه به پيامبران الهى و كتب آسمانى نياز است: «لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمْ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ». [١]

از سوى ديگر يكى از وظايف مهم و خطير دولت اسلامى، آبادانى و اصلاح جامعه است. اميرمؤمنان على عليه السلام در عهدنامه مالك اشتر درباره وظيفه حاكم اسلامى مى‌فرمايد:

«واستصلاح أهلها وعمارة بلادها

؛ انسان‌ها را اصلاح كنى و شهرها را آباد سازى». [٢]

سازندگى و آبادانى اجتماعى كه شامل تمام قشرهاى جامعه شود، بدون اجراى عدالت بى‌معناست، زيرا تا عدالت اجرا نگردد، اين‌گونه سازندگى وجود ندارد. اميرمؤمنان على عليه السلام مى‌فرمايد:

«لايكون العمران حيث يجور السلطان‌

؛ آن‌گاه كه حاكم ظلم نمايد، سازندگى و آبادانى واقعى صورت نمى‌گيرد». [٣]

همچنين مى‌فرمايد:

«ما حُصّن الدول بمثل العدل‌

؛ هيچ دژى به ميزان عدالت، حاكميت را (از آفات) حفظ نمى‌كند». [٤] اجراى عدالت ضامن بقاى حاكميت است. عدالت از هر ارتش و سپاهى، نجات بخش‌تر است.

اميرمؤمنان على عليه السلام در كلامى ديگر مى‌فرمايد:

«اجعل الدين كهفك والعدل سيفك تَنْجُ من كلّ سوء وتظهر على كلّ عدوّ

؛ دين را پناهگاه خود ساز و عدالت را به جاى شمشير به كار بر، تا از هر بدى آسوده شوى و بر هر دشمنى پيروز گردى». [٥]

به يقين عدالت اجتماعى در بسيارى از موارد نياز به چشم‌پوشى از منافع شخصى و ايثار و فداكارى دارد و اين امر بدون انگيزه‌هاى مذهبى و ايمان دينى ميسّر نيست.

حال سؤال اساسى اين است كه بستر عدالت و ظرف تحقق آن كجاست؟

بى‌ترديد يكى از عرصه‌هاى مهم براى اقامه قسط و داد، بازار است، زيرا بازار به خودى خود چنان است كه عدالت در آن به راحتى قربانى مى‌شود، اجحاف، بى‌انصافى، ناديده گرفتن حقوق توليد كننده، احتكار، فرصت‌طلبى واسطه‌ها و دلالان و ... در بازار رشد مى‌كند و بازار به خودى خود هيچ اهرمى براى مقابله با اين بى‌عدالتى‌ها در دست ندارد. اين است كه حضور حكومت دينى براى تحقق قسط و عدل و جلوگيرى از اجحاف و بيدادگرى در بازار و اقتصاد، امرى حياتى و ضرورى است.

ازاين‌رو، براى اجراى عدالت از قيمت‌گذارى اموال مردم به كمتر از استحقاق، منع شده است، (اين مطلب را مى‌توان در معناى وسيع «بَخْس» (/ كم گذاردن حقوق) كه در آيه‌ «أَوْفُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ» از قول پيامبر الهى، حضرت شعيب عليه السلام نقل‌

[١]. حديد، آيه ٢٥.

[٢]. نهج‌البلاغه، نامه ٥٣.

[٣]. غررالحكم، ح ٨٠٥٠.

[٤]. عيون الحكم والمواعظ، ص ٤٧٦.

[٥]. غررالحكم، ح ١٤٢٢.