دائرة المعارف فقه مقارن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٢٣ - ٢ عمران و آبادى اراضى

٤/ ب. اسلام، فعاليت‌هايى مانند قمار، سحر، شعبده بازى را كه از نظر توليدى عقيم‌اند، تحريم كرده است، زيرا وجود اين نوع درآمدهاى كاذب، تحرّك و توليد اقتصادى را از ميان مى‌برد.

٥/ ب. اسلام با راكد گذاشتن اموال و خروج آنها از چرخه توليد، مخالفت كرده و در صورت ذخيره كردن طلا و نقره، آنها را مشمول زكات قرار داده است، و بدين وسيله سرمايه‌ها را به سوى توليد و بازرگانى جهت داده است. [١]

٢. عمران و آبادى اراضى‌

قرآن كريم، در آيات فراوانى، با يادآورى اين نكته كه خداوند منابع و امكانات جهان را براى انسان‌ها آفريده و آنها را در اختيارشان قرار داده است‌ [٢]، با تأكيد بر تصرف در عوامل توليد، آدمى را به آباد كردن زمين توصيه مى‌كند. به گونه‌اى كه آماده بهره‌بردارى شود. قرآن كريم مى‌فرمايد: « «هُوَ أَنشَأَكُمْ مِّنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا»؛ اوست كه شما را از زمين آفريده و آبادى آن را به شما نهاده است». [٣]

كلمه «اعمار» و «عمارت» به اين معناست كه بشر، زمين را از حال طبيعى‌اش به حالتى برگرداند كه نيازمندى‌هايش را از آن برطرف سازد و از منافعش بهره ببرد. [٤]

واژه اعمار و استعمار در لغت نيز به معنى واگذارى جهت عمران و آبادى است. [٥]

از اين آيه به خوبى استفاده مى‌شود كه هرگونه فعاليت توليدى جهت آبادى زمين، در راستاى تحقق اراده خداوند است، زيرا اوست كه از انسان، آبادى زمين را خواسته است.

اين خواسته الهى تا بدانجا در اسلام محترم است كه در سخنى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مى‌خوانيم:

«إن قامت الساعة وفي يد أحدكم فسيلة فإن استطاع ألّاتقوم حتّى يغرسها فليغرسها

؛ اگر در دست يكى از شما نهال نخلى باشد و در همان لحظه قيامت برپا شود، اگر بتواند آن را غرس كند، چنين كند». [٦]

اين تعبير اهميت فوق العاده عمران و آبادى زمين‌ها را با نهايت تأكيد بيان مى‌كند.

٣. اهداف و اولويت‌هاى توليد

«حداكثرسازى سود با حداقل هزينه» هدف نهايى و اصلى فعاليت‌هاى توليدى در نظام سرمايه‌دارى است. در اين نظام هر كارى كه به سود بيشتر بيانجامد، هر چند مفاسد اجتماعى يا تخريب محيط زيست و يا حتى نابودى انسان‌ها را در پى‌

[١]. ر. ك: اقتصادنا، ص ٦٢٠-/ ٦٢٥.

[٢]. «سَخَّرَ لَكُمْ مَّا فِى السَّماوَاتِ وَمَا فِى الْأَرْضِ جَمِيعاً» (جاثيه، آيه ١٣).

«سَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ* وَآتَاكُمْ مِّنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ» (ابراهيم، آيه ٣٣ و آيه ٦٥ حج)

«هُوَ الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِى مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِّزْقِهِ» (ملك، آيه ١٥).

[٣]. هود، آيه ٦١.

[٤]. ر. ك: الميزان، ج ١٠، ص ٣١٠.

[٥]. مفردات راغب، واژه «عَمَر». (أعمرته الأرض واستعمرته: إذا فَوَّضْتَ إليه العمارة).

[٦]. كنز العمال، ج ١٢، ص ٣٤١، ح ٣٥٣١٦؛ مسند احمد، ج ٣، ص ١٩١ با مختصر تفاوت.