دائرة المعارف فقه مقارن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٢٤ - ٢ عمران و آبادى اراضى

داشته باشد، توليد مى‌شود، لذا توليد سلاح‌هاى ميكربى، شيميايى، مواد مخدر و مشروبات الكلى در اين نظام اقتصادى، مورد توجه است و در نظام اقتصاد سرمايه‌دارى عملًا دنبال مى‌شود.

ولى اسلام ضمن پذيرش انگيزه‌هاى طبيعى و مادىِ انسان در به‌دست آوردن درآمد بيشتر، مى‌كوشد تا تمايلات سودجويانه بشر را هماهنگ با فطرت به سوى رشد و تعالىِ اخلاقى و معنوى سوق دهد و آدمى را افزون بر تشويق به كسب درآمد بيشتر، به سوى كسب مكارم اخلاقى و كمالات انسانى جهت دهد. مكتب اسلام با ايجاد پيوند ميان اين دو انگيزه، در واقع به رشد مادى و معنوى انسان توجه كرده و هر دو بُعدِ انسان را در نظر گرفته است، و به يك معنا اهداف مادى را در طول هدف معنوى؛ يعنى قرب الهى، قرار داده است.

لذا توليدى كه به دورىِ انسان از خداوند منتهى شود در اين نظام جايى ندارد، چنانكه فعاليت‌هاى اقتصادىِ بدون سود مشروع نيز در آن نيست. [١]

در اين نگاه، مولّد حقيقى، خداوند متعال است:

« «أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ»؛ آيا شما زارع هستيد (و گياهان و دانه‌ها را مى‌رويانيد) يا ما چنين مى‌كنيم؟». [٢]

انسان در اين ديدگاه به عنوان آماده كننده مقدمات توليد، نه ايجاد كننده، به مولد حقيقى توجه كرده و در مسير رضاى او و قرب به او گام بر مى‌دارد، لذا هدف توليد در اين مكتب، افزون بر تأمين نيازهاى شخصى فرد و جامعه، و رسيدن به زندگانى شرافتمندانه دنيوى؛ دستيابى به رحمت بى پايان خداوند در جهان ديگر است.

قرآن در اين زمينه مى‌فرمايد: « «وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا»؛ و در آنچه خدا به تو داده، سراى آخرت را بطلب و بهره‌ات را از دنيا فراموش مكن». [٣]

اين است كه قرآن كريم، ذيل آياتى كه عوامل توليد را مى‌شمارد و انسان‌ها را به آن ترغيب مى‌كند، با جمله‌ «لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ» بر اين هدف نهايى انگشت مى‌گذارد؛ چنان‌كه مى‌خوانيم: «اللَّهُ الَّذِى سَخَّرَ لَكُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِىَ الْفُلْكُ فِيهِ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ». [٤]

بديهى است توجه به اين هدف عالى، تنها اثرگذار براى زندگى جهان ديگر نيست، بلكه زندگى اين جهان را نيز دگرگون مى‌سازد، زيرا كسى كه به فعاليت‌هاى اقتصادى از اين نظر نگاه مى‌كند هرگز به سراغ سودهاى كلان ناشى از توليد و توزيع سلاح‌هاى مرگبار و مواد زيانبار نمى‌رود و اقتصاد، چهره انسانى و سالم به خود مى‌گيرد كه شرح آن خواهد آمد.

شايان ذكر است هر چند «قرب الهى» هدف نهايى توليد در اقتصاد اسلامى است؛ ولى اين هدف، اهداف ميانى ديگر را نفى نمى‌كند، بلكه آن اهداف‌

[١]. ر. ك: شاخص‌هاى توسعه اقتصادى از ديدگاه اسلام، ص ١٠٠-/ ١٠١.

[٢]. واقعه، آيه ٦٤.

[٣]. قصص، آيه ٧٧.

[٤]. جاثيه، آيه ١٢.