نيكوكارى و پاكى قرار گيرد: «وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ» [١] و تعاون در بخش‌هاى اقتصادى جامعه، از مهم‌ترين مصاديق تعاون است.

معروف‌ترين روايتى كه مبناى اين هميارى را رغم مى‌زند روايت

«كلكم راع وكلكم مسئول عن رعيته‌»

است كه از رسول گرامى در منابع فريقين نقل شده است. [٢] جالب توجه است كه در كتاب اخلاقى ارشاد القلوب در ادامه حديث، اين قاعده كلى اخلاقى را بر چند مورد تطبيق مى‌دهد از جمله:

حاكم اسلامى، همسر نسبت به همسر و فرزندانش و كاركنان يك فرد نسبت به اموال او و مى‌فرمايد:

«والأمير الذى على الناس راع وهو مسئول عن رعيّته والرجل راع على اهل بيته وهو مسئول عنهم والمرأة راعية على اهل‌بيت بعلها وولده وهى مسئولة عنهم والعبد راع على مال سيّده وهو مسئول عنه‌». [٣]

روشن است كه يكى از مهم‌ترين شاخه‌هاى اين مسئوليت، رسيدگى و تعاون در مسائل اقتصادى است كه مى‌تواند تحقق‌بخش اهدافى چون توازن اجتماعى، رفاه عمومى، امنيت اقتصادى، تحكيم ارزش‌هاى معنوى و اخلاقى و ... باشد.

قرآن كريم در اين رابطه، واژه ولايت و تولّى را به استخدام مى‌گيرد و مى‌فرمايد: «وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْض». مرحوم علامه طباطبايى از تعبير به «اولياء» نوعى ولايت و سرپرستى مؤمنان نسبت به يكديگر را استفاده مى‌كند و مى‌گويد: بر همين اساس مؤمنان، متولّى امور يكديگر مى‌شوند و شئون همديگر را تدبير مى‌كنند [٤] و آلوسى در روح‌المعانى مى‌نويسد: اينكه به جاى «بعضهم من بعض» به «بعضهم اولياء بعض» تعبير كرده است براى اين است كه به هميارى و پشتيبانى مؤمنان نسبت به يكديگر اشاره شود:

«للارشاة الى تناصرهم وتعاضدهم‌». [٥]

به هر حال اين هميارى و همكارى جلوه‌هايى دارد كه از آن جمله موارد ذيل است:

الف. مراقبت‌هاى اخلاقى در بازار و مؤسسات اقتصادى و به‌طور كلّى در مسائل مالى؛ مراقبتى كه افزون بر توان مؤثر آن در تحقّق اهداف مزبور، مانع مفاسدى نظير غش در معامله، احتكار و اجحافى است كه مى‌تواند نظام اقتصادى را از درون متلاشى كند و در نهايت تبعات فاسدش دامن همه امت را فرا گيرد. بر همين اساس قرآن كريم در آيه ديگرى در سوره «عصر» به «تواصى» تعبير مى‌كند و طريقه نجات از خسارت‌ها را پس از ايمان و عمل صالح، تواصى به حق و صبر مى‌داند: «وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ». [٦]

امام على بن موسى الرضا عليه السلام نيز آنجا كه از فوائد و بركات اقرار به توحيد سخن مى‌گويد از جمله آن آثار را همين مراقبت و نظارت عمومى‌

[١]. مائده، آيه ٢.

[٢]. مسند احمد، ج ٢، ص ١١١؛ ارشاد القلوب، ج ١، ص ١٨٤.

[٣]. ارشاد القلوب، ج ١، ص ١٨٤.

[٤]. الميزان، ج ٩، ص ٣٣٨.

[٥]. روح المعانى، ج ٥، ص ٣٢٥.

[٦]. عصر، آيه ٣.