تفسير اثرى جامع - معرفت، محمد هادى - الصفحة ١٠٣ - سياق در قرآن

بيانجامد؛ نه در مفهوم و نه در مقصود و نه حتى در سبك و لحن بيان. خداى تعالى مى‌فرمايد: «أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً»[١]؛ «آيا درباره قرآن نمى‌انديشند؟ اگر از سوى غير خدا بود، قطعاً در آن اختلاف بسيارى مى‌يافتند.»

آرى، مجموعه قرآن داراى وحدت و اجزايى درهم تنيده و پيوسته و در كمال يك‌پارچگى، هماهنگى، تناسب و انسجام است كه ميان اجزا و آهنگ و مقاصد آياتش، جدايى و اختلافى وجود ندارد؛ «كتابى هم گون»[٢] است كه سبك‌هاى بيان آن، همانند و لحن خطاب‌هايش، متناسب با يك‌ديگر است؛ آغازش بر پايانش و فرجامش بر ميانه‌اش، با بيانى يكسان، جارى است. قرآن، با وجود گوناگونى مطالبش و تنوع مقاصدش، از آغاز تا پايان، سياقى واحد دارد، از اين رو:

[م/ ٧٣] «بخشى از آن، گواه بخشى ديگر است و برخى از آن، با برخى ديگر سخن مى‌گويد»؛ چنان كه اميرمؤمنان- كه درور درودفرستندگان بر او باد- فرمود.[٣]

آن‌چه گفته شد، در مورد خود قرآن و مجموعه آيات كريمه آن است كه از آغاز تا پايان، داراى سياقى واحد و روشى يگانه است.

مجموعه آيات هر سوره نيز چنين است؛ وحدت موضوعى هر سوره موضوع‌هاى گوناگون سوره را به هم پيوند مى‌زند و عهده‌دار اجزاى پراكنده آن است. در بحث تناسب موجود در هر سوره، يادآور شده‌ايم كه هر سوره، هدف يا اهداف خاص و به هم پيوسته‌اى دارد كه سوره در پىِ دست يابى به آن و اداى رسالتِ آن است. همين مسأله، چگونگى بيان و تعداد آيات سوره را مشخص مى‌سازد؛ تا زمانى كه هدف تحقق نيابد، سوره به پايان نمى‌رسد؛ كوتاه باشد يا بلند.

حكمت اختلاف در لحن خطاب نيز- كه گاه شديد، گاه ميانه و گاه ملايم مى‌باشد- همين است. اين گونه گونى در شمارگان و لحن، بايد حكمتى داشته باشد؛ چه،

[١] . نساء( ٤) ٨٢.

[٢] .« كِتاباً مُتَشابِهاً».

[٣] . نهج البلاغه، ج ٢، ص ١٧، خطبه ١٣٣.