بى‌هيچ ابهام، در فهم باطن قرآن معتبر است [؛ چرا كه برداشت قرآنى خالص و به دست آمده از خود قرآن مى‌باشد.] اين صورت را جز اهل آن نمى‌يابد؛ آن هم براساس عمل به نقلى صحيح يا اجتهادى استوار؛ به گونه‌اى كه از حدود آن خارج نگردند ... مانند دريافت‌هاى پيشينيان صالح [از آيات قرآن‌]؛ كه بر اساس قواعد زبان عرب و ادله شرعى است؛ آن‌سان كه در گذشته روشن گرديد.

اگر از نوع دوم باشد، معتبر دانستنِ آن در فهم باطن قرآن، جاى درنگ دارد و نمى‌توان آن را به صورت مطلق پذيرفت و از قبيل قسم نخست نمى‌باشد.

به هر حال، اگر اين ديدگاه‌هاى باطن گرايانه در آيات ياد شده، بر اساس شروط پيش‌گفته نباشد، به برداشتى غير قرآنى باز مى‌گردد كه امرى وجودى‌[١] ... و خاص و دانشى منحصر به فرد و ويژه موارد خود مى‌باشد، از اين‌رو تأويل «همسايه نزديك» (الجار ذا قربى) [در آيه پيش گفته‌] به قلب و تأويل «همسايه دور» (الجار الجنب) به نفس طبيعى، به لحاظ همين اعتبار غير قرآنى و تطابق آن بر قرآن، صحيح است، ليك اين گونه موارد، غير راسخان در علم را فريب مى‌دهد.

هم‌چنين كسانى كه اين گونه تأويلات از آنان نقل شده است؛ تصريح نكرده‌اند كه برداشتشان، مقصود آيه در هنگام خطاب بوده است، بلكه تأويل‌ها را بر آيه تطبيق داده‌اند و در اين باب كه مراد آيه همان برداشت آنها باشد، سكوت‌

[١] . يعنى اين دريافت باطنى از آيه، برگرفته از امرى خارج از چارچوب قرآن است؛ همانند اسباب نزولى كه‌نقل شده است؛ چنان كه درباره معناى آيه« لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ»( شب قدر از هزار ماه برتر است) روايت شده كه هزار ماه، مدت دولت اموى است. آنان ٨٣ سال و ٤ ماه حكومت كردند. اين آيه آرامشى براى دل پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم بود كه در خواب ديد بنى اميه چونان بوزينگان، بر منبر او مى‌جهند، از اين‌رو حضرت اندوهگين شد. اين آيه براى آرامش حضرت نازل گرديد و ناراحتى ايشان را برطرف ساخت. شيخ عبداللَّه درّاز در پاورقى مى‌گويد: اين معنا، از خود قرآن استفاده نشده، بلكه از خارج گرفته شده است و واقعيت خارجى به سبب توافق عددى، با آن تطابق دارد، ولى لفظ آيه از آن خبر نمى‌دهد.( الموافقات، ج ٣، ص ٤٠٤).