تفسير اثرى جامع - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٤١٢ - لغت و ادب

ليك اين سخن، تكلفّى آشكار است؛ چرا كه «العالمين» در قرآن و ديگر نوشته‌ها، تنها براى انسان‌ها به كار رفته است؛ مانند «وَ اصْطَفاكِ عَلى‌ نِساءِ الْعالَمِينَ»[١]؛ «تو را بر زنان جهان برترى داده است.» آيا او (حضرت مريم) برمؤنث‌هاى غير انسان برترى داده شد!

هم‌چنين آيه‌ «أَ تَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ»[٢] هم مفهوم اين آيه است: «أَ إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ»[٣]. سيد محمد رشيد رضا نيز در المنار، سخن مأثور از جدّش، امام جعفر صادق عليه السلام را ترجيح داده كه مراد از «العالمين» صرفاً مردم مى‌باشد.[٤]

***

آيه‌ «إِيَّاكَ نَعْبُدُ ...» التفات از غايب به خطاب است. آيات آغازين سوره به صورت غايب آمده است تا مقام شامخ ربوبيّت، با عظمت نمايد و در نظر بنده‌اى كه با خشوع و فروتنى به پا خاسته، حاضر شود. هنگامى كه بنده پروردگارش را با صفاتى مى‌ستايد كه دلالت بر شمول رحمت و گستردگى عنايت او مى‌كند، جرأت مى‌يابد خود را متنعّم به فيض حضور در بارگاه الهى و آن ساحت گسترده ببيند.

آوردن صيغه جمع (نعبد، نستعين، اهدنا) از آن روست كه عبد، خود را كوچك‌تر از آن بيند كه به تنهايى، نزد خداى تعالى حاضر شود، بدين جهت خود را با جمع همراه مى‌سازد و شايد مصداق اين سخن شود كه «براى يك گل، هزار خار را آب دهند.»

[١] . آل عمران( ٣) ٤٢.

[٢] . شعراء( ٢٦) ١٦٥:« آيا از ميان مردان جهان، با مردها در مى‌آميزيد؟»

[٣] . نمل( ٢٧) ٥٥:« آيا شما به جاى زنان، از روى شهوت، با مردها درمى‌آميزيد؟»

[٤] . المنار، ج ١، ص ٥١.