تفسير اثرى جامع - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٣٤٢ - نمونههايى از نقد محتوايى حديث
يعقوب اين سخن را بازگفته است: «نَعْبُدُ إِلهَكَ وَ إِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ»[١]؛ در حالى كه اسماعيل، عموى يعقوب بود.
زجاج اين مطلب را كه «آزر» نام پدر ابراهيم باشد، نپذيرفته است. شيخ طوسى مىگويد: «سخن زجّاج اين ديدگاه اصحاب ما را تأييد مىكند كه آزر، جد مادرى يا عموى ابراهيم بود؛ چرا كه پدر او مؤمن بوده است؛ زيرا نزد آنان ثابت شده است كه پدران پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم تا آدم، همگى، يكتاپرست بوده، كافرى در بين آنان وجود نداشت ... در اين مسأله بين اصحاب ما اختلافى وجود ندارد.»
[م/ ٥١] او مىافزايد: «همچنين از پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم روايت شده است كه حضرت فرمود:
" خداوند مرا از صُلب مردان پاك به رحم زنان پاك منتقل كرد؛ مرا به پليدى جاهليت آلوده نساخت". اين، روايتى است كه در صحتش، اختلافى وجود ندارد.[٢] پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم روشن مىسازد كه خداوند او را از صُلب پاكان منتقل ساخت. اگر بين آنان كافرى وجود داشت، توصيف آنان به پاكى روا نبود؛ چرا كه خداوند مشركان را" نَجَس" معرفى كرده است: «إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ»[٣] (همانا مشركان ناپاكاند.)»[٤]
امام فخر رازى بحثى دامنهدار و استدلالهايى دارد كه ديدگاه مفسران شيعه را تأييد مىكند. وى در پايان سخنانش مىگويد: «با اين وجوه ثابت شد كه" آزر" پدر ابراهيم عليه السلام نبود، بلكه عموى او بود و عمو، گاه پدر ناميده مىشود؛ چنان كه فرزندان يعقوب، اسماعيل را پدر يعقوب ناميدند.»
[م/ ٥٢] همچنين پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم درباره عمويش عباس، هنگامى كه اسير شد، فرمود:
«پدرم را به من برگردانيد.»
فخر رازى گويد: «همچنين احتمال دارد كه" آزر" پدرِ مادر ابراهيم بوده باشد كه
[١] . بقره( ٢) ١٣٣:« خداى تو و خداى پدرانت، ابراهيم و اسماعيل و اسحاق را مىپرستيم.»
[٢] . روايات فراوانى در تأويل آيه« وَ تَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ»( شعراء( ٢٦) ٢١٩) از طريق شيعه و سنى گزارششده است كه حضرت فرمود:« پيوسته از صُلب مردان پاك به رحم زنان پاك منتقل مىشدم.» بنگريد به: التفسير الكبير، ج ١٣، ص ٣٩؛ الدرّ، ج ٦، ص ٣٣٢؛ مجمع البيان، ج ٦، ص ٤٢٦.
[٣] . توبه( ٩) ٢٨.
[٤] . التبيان، ج ٤ ص ١٧٥.