تفسير اثرى جامع - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٣٦٨ - فضيلت سوره حمد

است كه در پيروزى و فتحى در راه خدا حضور يافته باشد و هر كس در ختم آن حاضر باشد، بسان كسى است كه هنگام تقسيم غنايم حضور يابد.»[١]

[١/ ١٥] عبد بن حميد در تفسيرش از ابراهيم چنين روايت كرده است: «از اسود درباره فاتحة الكتاب پرسيدم كه آيا از قرآن است؟ گفت:" آرى."»[٢]

[١/ ١٦] عبد بن حميد از ابراهيم نقل كرده است كه عبد اللَّه بن مسعود فاتحة الكتاب را در مصحف نمى‌نوشت و مى‌گفت: «اگر آن را مى‌نوشتم، در ابتداى هر چيز مى‌نوشتم.»[٣]

[١/ ١٧] عبد بن حميد، محمد بن نصر مروزى در كتاب الصلاة و ابن انبارى در مصاحف، از محمد بن سيرين نقل كرده‌اند كه ابىّ بن كعب فاتحة الكتاب و معوّذتين و «اللّهم إيّاك نعبد» و «اللّهم إياك نستعين» را [در مصحف‌] مى‌نوشت و ابن مسعود هيچ‌كدام آنها را نمى‌نوشت. عثمان بن عفّان نيز فاتحة الكتاب و معوّذتين را نوشته بود.[٤]

ما در بحث مصاحف صحابه در عهد نخست، در جلد اول كتاب التمهيد فى علوم القرآن، به تفصيل در اين باره سخن گفته‌ايم.[٥]

***

[١/ ١٨] مجاهد گويد: « [سوره حمد]" مثانى" ناميده شد؛ زيرا خداى تعالى آن را براى اين امت استثنا ساخت و براى آنان ذخيره كرد.»[٦]

[١] . الدرّ، ج ١، ص ١٧؛ كنز العمّال، ج ١، ص ٥٤٢؛ خطيب، ج ٩، ص ٣٠٨.

[٢] . الدرّ، ج ١، ص ١٠.

[٣] . همان؛ قرطبى، ج ١، ص ١١٥، با اين عبارت:« به عبد اللَّه بن مسعود گفته شد كه چرا فاتحة الكتاب را در مصحف خود ننوشتى؟ گفت:" اگر آن را مى‌نوشتم، با هر سوره مى‌نوشتم."»؛ ابن كثير، ج ١، ص ١٠.

[٤] . الدرّ، ج ١، ص ١٠.

[٥] . بنگريد به: التمهيد فى علوم القرآن، ج ١، ص ٢٧٢ به بعد.

[٦] . بغوى، ج ١، ص ٧٠.