تفسير اثرى جامع - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٦٤ - تأويل يا دريافت مفهوم فراگير آيه

اين همان معناى سخن سهل است كه مى‌گويد: «نفس، كافر است، پس با نبرد با هواى نفس، به مخالفت با او بپرداز و او را به اطاعت از خدا، مجاهدت در راه او، خوردن حلال، راست گويى و مخالفت با طبيعت- كه به آن، فرمان يافته‌اى- وادار.»[١]

اين معناى عرفانى لطيف از مفهوم آيه به دست مى‌آيد و از بطن آن، به مناسبت، قابل استنباط است؛ بى آن كه سبك تفسيرى داشته باشد يا بيان مراد خود آيه تلقى گردد.

امام قُشيرى در تفسير بسم اللَّه، بدين نكته تصريح كرده، مى‌گويد: «گروهى هنگام خواندن اين آيه از حرف باء، برّ (نيكى) او به اوليائش را به ياد مى‌آورند و از حرف سين، سرّ او با برگزيدگانش و از ميم، منت او بر اهل ولايتش را؛ پس مى‌دانند كه با برّ او، سرّش را شناخته و با منت او بر آنان، امرش را پاس داشته‌اند و با خداى تعالى، قدرش را مى‌شناسند ...»[٢]

چنان كه پيداست، قشيرى اين مطالب را تفسير آيه قرار نداده است، بلكه تنها، آنها را يادآورى قلبى هنگام گوش فرادادن به آيه يا حروف آن و از قبيل خطورات قلبى محض مى‌داند؛ بى آن كه تحميل بر قرآن يا تفسير به رأى باشد.

اين، در مورد ميانه‌روهاى آنان است، اما با افراطيون آنان گفتارى ديگر داريم كه در آينده خواهد آمد.

تأويل يا دريافت مفهوم فراگير آيه‌

به تعبيرى دقيق‌تر، تأويلات اهل تحقيق، همان برداشت مفهوم فراگير آيه است كه از بطن آيه به دست مى‌آيد؛ به گونه‌اى كه پس از چشم پوشى از خصوصيات كلام كه دخالتى در اصل مقصود ندارد، مفهوم فراگير برداشت مى‌گردد. تأويل همان دريافت دلالت التزامى و پنهان آيه است كه آن را روشن مى‌كند، از اين رو تأويل‌

[١] . تفسير سلمى، ج ١، ص ٢٩٢.

[٢] . لطائف الاشارات، ج ١، ص ٥٦.