او نه قرآن را تفسير كرده و نه مراد از فرعون در آيه را نفس فرمان دهنده به بدى قرار داده و نه منظور از موسى و هارون را هر انسان خردمند حكيم دانسته است، بلكه با پندگيرى و متذكّر شدن از محتواى آيه، اين معنا به مناسبت، به ذهنش خطور كرده است.

امام حافظ، تقى الدين ابن الصلاح در فتواهاى خود- كه درباره سخنان صوفيه از او پرسيده شده بود- مى‌گويد: «گمان ما نسبت به افراد مورد اعتماد آنان چنين است كه اين گونه مطالب آنان، تفسير آيه يا شرح واژگان قرآن كريم نيست؛ چرا كه اگر اين گونه مى‌بود، آنان نيز شيوه باطنيه را پيموده بودند. مطالب آنان جنبه تنظير و تمثيل براى آيات قرآن دارد؛ كه هر چيز با نظير خود يادآورى مى‌گردد؛ مانند مبارزه با نفس كه از آيه كريمه‌ «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ»[١] برداشت شده است. گويا گفته است: به مبارزه با نفس و كافرانى كه نزديك ما هستند، فرمان يافتيم. با اين حال، كاش آنان در اين كار سهل انگارى نمى‌كردند تا مايه ابهام و اشتباه نشود.»[٢]

مقصود وى اين است كه آن‌چه آنان در اين باره مى‌گويند، تفسير يا تأويل آيه نيست، بلكه صرفاً مفهومى است كه از باب تداعى معانى، از مطلبى ديگر به ياد مى‌آيد؛ بدين سان كه هنگام تلاوت آيات يا گوش فرادادنِ همراه با توجه و حضور قلب، خطوراتى كه نفحات قدسى ملكوتى است، به ذهن آنان خطور مى‌كند.

بنابراين آنها هنگام گوش فرادادن به پيام عام آيه، به خويشتن باز مى‌گردند و درون خويش، كافرى سركش مى‌يابند كه به آنان نزديك‌تر و از كافران دور دست، خطرناك‌تر است؛ به گونه‌اى كه پيش از نبرد با ديگر كفار، بايد به مبارزه با آن برخاست. اين، در حقيقت، عمل به قياس اولويت در منطق عقل رشيد است.

[١] . توبه( ٩) ١٢٣:« اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، با كافرانى كه مجاور شما هستند، كارزار كنيد.»

[٢] . بنگريد به: التمهيد فى علوم القرآن، ج ١٠، ص ٤٤٨ و ٤٤٩، به نقل از فتاوى ابن الصلاح، ص ٢٩.( ذهبى، ج ٢، ص ٣٦٨).