هم‌چنين نمونه‌هاى ديگر از تأويلات متناسب با ظواهر آيات وجود دارد كه امامان هدايت‌گر- كه صاحبان علم هستند- آنها را استنباط كرده‌اند. حجم فراوانى از اين دست تأويلات نزد ما موجود مى‌باشد؛ و سپاس، خداوند راست.

تأويلاتى پوچ و بى اساس‌

بر خلاف آن‌چه ياد شد، تأويلات ديگرى وجود دارد كه به ادعاهايى پوچ و بى اساس بيشتر مى‌ماند؛ به گونه‌اى كه نمى‌توان آنها را با معيار خرد، ارزيابى كرد. از آن جمله، تأويلات محيى الدين، ابن عربى است كه كتاب‌هاى خود (الفتوحات، الفصوص و التفسير) را از آنها پر كرده؛ تأويلاتى كه تنها بر ادعاهاى پوچ و سست استوار است.

وى ذيل آيات‌ «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ. خَتَمَ اللَّهُ عَلى‌ قُلُوبِهِمْ وَ عَلى‌ سَمْعِهِمْ وَ عَلى‌ أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ»[١] در الفتوحات مى‌گويد: «خلاصه مفهوم آيه چنين است: اى محمد، كسانى كه كفر ورزيدند[٢] و محبت مرا در دل پنهان كردند، برايشان تفاوتى ندارد؛ چه آنان را[٣] با وعيد خود كه بدان فرستاده شده‌اى، بيم دهى و چه بيم ندهى؛ آنان ايمان نخواهند آورد.[٤] آنان جز مرا نمى‌بينند و درك نمى‌كنند؛ در حالى كه تو آنان را به آفريده‌هاى من- كه آن را درك نكرده و نفهميده‌اند- بيم مى‌دهى. چگونه به تو ايمان آورند؛ درحالى كه بر دل‌هايشان مُهر [محبت خود] نهاده‌ام تا جايى براى ديگران نباشد؛ و بر گوش‌هايشان [مُهر زده‌ام‌] تا سخن ديگرى را نشنوند؛ و بر ديدگانشان، هنگام مشاهده حق، پرده‌اى از ابهت افكنده‌ام تا هرگز ديگرى را نبينند. اگر توجه آنان را پس از اين شهود والا، به انذار تو بازگردانم، به رنج و اندوه مى‌افتند؛ چنان كه با تو

[١] . بقره( ٢) ٦ و ٧:« همانا كسانى كه كفر ورزيدند، چه بيمشان دهى و چه بيمشان ندهى، برايشان يكسان است؛ نخواهند گرويد. خداوند بر دل‌ها و شنوايى آنان مُهر نهاده و بر ديدگانشان پرده‌اى است و آنان را عذابى بزرگ است.»

[٢] .« إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا».

[٣] .« سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ».

[٤] .« أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ».