تفسير اثرى جامع - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٦١ - تأويل نزد صاحب دلان

كه ذوق‌هاى صوفيه و اهل تحقيق در قرآن مطرح مى‌گردد؛ در حالى كه آنان صرفاً همين ذوقيات را مراد قرآن نمى‌دانند، بلكه آنها را اشاراتى برگرفته از عبارت‌ها مى‌دانند. اين سبك استوار با شيوه باطنيه- كه تأويلات غير مستند خود را مراد اصلى دانسته و معانى قرآن را محدود به فهم خود از آن ساخته‌اند و فراتر از آن نمى‌روند- فاصله بسيارى دارد؛ بنابراين بين ذوقيات محققان صوفيه و معانى انتزاعى باطنيه، فاصله و تفاوت بسيارى وجود دارد.[١]

شيخ تاج الدين، ابن عطاء اللَّه اسكندرى‌[٢] در كتاب خود، لطائف المنن، مى‌نويسد: «بدان كه تفسير اين گروه از كلام خدا و سخن رسولش به معانى غريب، برداشت از ظهور كلام نيست، بلكه مفهوم ظاهر آيه در حد دلالت عرفى زبان است و ظاهر آيه آن را مى‌نماياند، ليك كسى كه خداوند دلش را گشوده است، برداشت‌هايى باطنى از آيه و حديث مى‌كند. در حديث هم آمده است كه" هر آيه، ظهرى و بطنى دارد." بنابراين سخن اهل جدل و مخالفانى كه اين گونه معانى را دگرگون ساختن كلام خدا و سخن رسولش مى‌پندارند، تو را از پذيرش اين معانى باز ندارد؛ چرا كه اين شيوه، دگرگون سازى كلام نيست. دگرگونى در صورتى است كه آنان بگويند: آيه، جز همين معنا، مفهوم ديگرى ندارد؛ در حالى كه آنان چنين نمى‌گويند، بلكه اذعان دارند كه ظواهر، بر معانى ظاهرى خود دلالت داشته، همان معانى، مراد از ظواهر هستند. البته آنها مطالبى را كه خداوند به آنان تفهيم كرده است، دريافت مى‌كنند.»[٣]

[١] . بنگريد به: مقدمه لطائف الاشارات، ج ١، ص ٦.

[٢] . او احمد بن محمد بن عبد الكريم بن عطاء اللَّه، يكى از انديشمندان دانشگاهى در حوزه علوم دينى، شامل‌تفسير، حديث، اصول و تصوف است. وى براى تبليغ ساكن قاهره شد، سپس به اسكندريه مهاجرت كرد و در همان جا، در سال ٧٠٩ از دنيا رفت. كتاب لطائف المنن، در فضايل استادش، ابو عباس مرسى نگاشته شده و در سال ١٣٠٤ در تونس به چاپ رسيده است.

[٣] . به نقل از الاتقان، ج ٤، ص ١٩٧.