امام فخر رازى از قفّال‌[٢] اين چنين نقل كرده است: « «لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ» خطاب به پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم نيست، بلكه خطاب به انسانِ ياد شده در اين آيه است: «يُنَبَّؤُا الْإِنْسانُ يَوْمَئِذٍ بِما قَدَّمَ وَ أَخَّرَ»[٣]؛ بنابراين آيه پيش گفته‌[٤]، حالت انسانى را بيان مى‌كند كه در حال شنيدن كارهاى زشتش است؛ بدين سان كه نامه عملش بر وى عرضه شده، به او گفته مى‌شود: «اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى‌ بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً»[٥] (نامه‌ات را بخوان، كافى است كه امروز خودت حساب‌رس خود باشى.)

هنگامى كه انسان شروع به خواندان مى‌كند، از شدت ترس و سرعت خواندن، زبانش به لكنت مى‌افتد، از اين رو به او گفته مى‌شود: «لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ»؛ زبانت را زود به حركت درنياور تا در خواندن آن بشتابى؛ كه به حكم وعده يا حكمت، بر ما لازم است كه اعمال تو را گرد آوريم و بر تو بخوانيم، پس هنگامى كه آن را بر تو برخوانديم، از خواندن آن پيروى كن؛ بدين گونه كه اعتراف كن آن كارها را انجام داده‌اى؛ سپس بيان امر آن و شرح مراتب عقوبت آن بر ماست.

نتيجه تفسير اين آيه، آن است كه خداى تعالى همه كارهاى كافر را به تفصيل، بر او مى‌خواند و اين خود، سخت‌ترين تهديد در دنيا و ترساننده‌ترين چيز در آخرت است.»

قفّال گويد: «اين، وجهى نيكوست و عقل آن را ردّ نمى‌كند؛ هرچند در روايات‌

[١] . كشّاف، ج ٤، ص ٦٦٢.

[٢] . ابوبكر، عبداللَّه بن احمد بن عبداللَّه، معروف به قفّال مروزى، فقيه شافعى. او فقيه وحافظ يگانه عصر خودبود و آثارش در مذهب امام شافعى در معاصران وى، بى نظير است. نگاشته‌هايش، همگى، نيكو و استدلال‌هايش پذيرفتنى است. گروهى از بزرگان علما، از جمله شيخ ابو محمد جوينى، پدر امام الحرمين، نزد وى شاگردى كردند. او در سال ٤١٧، در سن نود سالگى درگذشت.( ابن خلّكان، ج ٣، ص ٤٦).

[٣] . قيامت( ٧٥) ١٣:« در آن روز، انسان را از آن‌چه پيش يا پس فرستاده است، آگاه مى‌كنند.»

[٤] .« لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ».

[٥] . اسراء( ١٧) ١٤.