يعنى روزى كه بيايد از جانب خدا و هيچ كس نتواند كه آن را باز گرداند كقوله لا يستطيعون ردها و ميتواند بود كه متعلق به مرد باشد چه آن مصدر است يعنى حقتعالى آن را باز نگرداند بجهت تعلق اراده قديمه بمجيئى آن‌ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ‌ در آن روز جدا شوند مردمان و از هم متفرق گردند بر سر دو راه‌ فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَ فَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ گروهى بجنت توجه نمايند و گروهى بدوزخ كما قال‌ مَنْ كَفَرَ هر كه كافر شد فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ‌ پس بر او است جزاى كفر او كه خلود است در آتش دوزخ‌ وَ مَنْ عَمِلَ صالِحاً و هر كه كرد كارى ستوده‌ فَلِأَنْفُسِهِمْ‌ پس براى نفسهاى خود يَمْهَدُونَ‌ مى گستراند يعنى بجهة عمل صالح مواضع خود را در بهشت تسويه مينمايند و تمهيد فراش خود ميكنند تا بر وجه استراحت بران مضطجع شوند بدون آنچه منقص راقد باشد از اختلاف مكان در نتو و انخفاض و خشونت و ميتواند بود كه مراد اين باشد كه ايشان بر نفسهاى خود شفقت ميورزند و مهربانى كنند ماخوذ از قول عرب كه (ام فرشت فانامت) يعنى مادرى كه از سر شفقت فراش بگستراند و بخواباند فرزند را بر آن و در مجمع گفته كه يمهدون اى يوطئون لانفسهم منازلهم يقال مهدت لنفسى خير اى هباته و وخاته و معنى اين است كه ثواب اين بايشان خواهد رسيد و احوال حسنه ايشان ممتهد خواهد شد نزد خدا و اين بر سبيل توسعست يق من اصلح عمله فكانه فرش لنفسه فى القبر و القيمة و سوى مضجعه و مثويه و منصور ابن حازم از ابى عبد اللَّه (ع) نقل كرده كه‌

ان العمل الصالح ليسبق صاحبه الى الجنة فيمهد له كما يمهد لاحدكم خادمه فراشه‌

يعنى بدرستى كه كردار شايسته سبقت مى‌نمايد بر صاحب خود ببهشت پس براى او تمهيد مواضع او ميكند هم چنان كه يكى از شما كه خادم او تمهيد فراش او كنيد تقديم ظرف در موضعين بجهت دلالت است بر اختصاص يعنى ضرر كفر راجع نشود مگر بر كافر و اصلا از او متعدى بغير نشود و منفعت ايمان و عمل صالح راجع بمؤمن شود و از او بغير در نگذرد و قوله‌ لِيَجْزِيَ‌ علت يمهدونست يا يصدعون يعنى مى گسترانند اهل ايمان براى خود فراش استراحت را در بهشت بجهت كسب عمل صالح و يا متفرق شوند مردمان از يكديگر تا جزاى دهد خداى‌ الَّذِينَ آمَنُوا آنان را كه گرويده‌اند وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ‌ و كرده‌اند كارهاى شايسته‌ مِنْ فَضْلِهِ‌ از محض فضل خود يعنى پاداش دهد ايشان را بآنچه تفضل نمايد بر ايشان بعد از توفيه واجب كه ثواب ايمان و اعمال صالح است و اين شبيه است بكنايه زيرا كه فضل تابع ثواب است پس آن نميباشد مگر بعد از حصول آن چيزى كه فضل تابع‌